Một Cây Cầu Quá Xa (A Bridge Too Far) của Cornelius Ryan là một trong những tác phẩm kinh điển của thể loại lịch sử – ký sự chiến tranh thế kỷ XX, tái hiện một trong những chiến dịch tham vọng và gây tranh cãi nhất của quân Đồng minh trong Thế chiến II: Chiến dịch Market Garden năm 1944. Cuốn sách không chỉ kể lại một thất bại quân sự, mà còn bóc tách cách con người, với tất cả giới hạn của mình, đã góp phần tạo nên thất bại ấy.
Cornelius Ryan tiếp cận chiến tranh không từ góc nhìn của bản đồ và mệnh lệnh khô cứng, mà từ trải nghiệm của những con người cụ thể: tướng lĩnh cấp cao, sĩ quan trung cấp, lính dù, binh nhì, dân thường Hà Lan bị cuốn vào cơn lốc chiến sự. Tham vọng của Market Garden là kết thúc chiến tranh nhanh chóng bằng một đòn táo bạo: chiếm hàng loạt cây cầu chiến lược ở Hà Lan, mở con đường thẳng tiến vào nước Đức. Nhưng “một cây cầu quá xa” – cây cầu cuối cùng tại Arnhem – đã trở thành biểu tượng cho giới hạn của tính toán chiến lược và sự mong manh của kế hoạch con người trước thực tế chiến tranh.
Điểm đặc sắc của Một Cây Cầu Quá Xa nằm ở cấu trúc kể chuyện đa tuyến. Ryan liên tục chuyển góc nhìn, từ phòng họp của bộ chỉ huy tối cao Đồng minh đến chiến hào đầy bùn đất, từ những cuộc trao đổi chiến lược căng thẳng đến khoảnh khắc sinh tử của người lính giữa làn đạn. Nhờ vậy, chiến dịch không hiện lên như một chuỗi sự kiện khô khan, mà như một bức tranh sống động, nơi mỗi quyết định đều kéo theo hệ quả trực tiếp lên sinh mạng con người.
Tác giả đặc biệt thành công trong việc khắc họa sự va chạm giữa lý tưởng và thực tế. Những người lập kế hoạch tin vào tốc độ, yếu tố bất ngờ và tinh thần táo bạo, nhưng lại đánh giá thấp sức kháng cự của quân Đức, sự phức tạp của địa hình và những trục trặc không thể tránh khỏi của chiến tranh hiện đại. Sai lầm không đến từ một cá nhân duy nhất, mà từ chuỗi những quyết định tưởng như hợp lý khi đứng riêng lẻ, nhưng lại tạo thành thảm họa khi kết hợp với nhau. Chính hiệu ứng dây chuyền ấy làm cho thất bại trong Một Cây Cầu Quá Xa trở nên đặc biệt ám ảnh.
Văn phong Cornelius Ryan mạch lạc, chính xác, giàu chi tiết nhưng không nặng nề học thuật. Ông sử dụng khối lượng tư liệu đồ sộ: phỏng vấn nhân chứng, nhật ký, báo cáo quân sự, hồi ký, để tái dựng chiến dịch với độ tin cậy cao. Tuy nhiên, điều khiến cuốn sách vượt lên trên một công trình lịch sử thuần túy là khả năng kể chuyện. Ryan để cho con người và hoàn cảnh tự nói lên tất cả, không cần những lời phán xét nặng nề hay kết luận đạo đức áp đặt.
Một tầng ý nghĩa sâu hơn của Một Cây Cầu Quá Xa nằm ở cách nó phản ánh bản chất chiến tranh hiện đại. Chiến tranh không chỉ là vấn đề của vũ khí và quân số, mà còn là bài kiểm tra khắc nghiệt đối với thông tin, phối hợp, lòng tin và khả năng chấp nhận rủi ro. Khi một mắt xích đứt gãy, toàn bộ cỗ máy có thể sụp đổ, bất kể ý định ban đầu có cao đẹp hay tham vọng đến đâu.
Một Cây Cầu Quá Xa không mang lại cảm giác hào hùng dễ dãi. Thay vào đó, cuốn sách để lại dư âm nặng nề về cái giá của sự lạc quan chiến lược và giới hạn không thể vượt qua của con người trong chiến tranh. Chính sự tỉnh táo, nhân văn và trung thực ấy đã khiến tác phẩm của Cornelius Ryan trở thành một chuẩn mực trong dòng sách viết về lịch sử quân sự, đồng thời là một lời nhắc nhở sâu sắc về hậu quả của những quyết định được đưa ra từ bàn giấy nhưng phải trả giá bằng máu ngoài chiến trường.
