Cát Cháy của Thanh Quế là một tác phẩm văn xuôi chiến tranh mang sắc thái riêng, gắn chặt với không gian miền Trung khắc nghiệt và những năm tháng chiến đấu gian lao của con người Việt Nam trong thế kỷ XX. Ngay từ nhan đề, cuốn sách đã gợi ra hình ảnh vùng đất cát bỏng rát dưới nắng lửa chiến tranh, nơi sự sống và cái chết, niềm tin và tuyệt vọng luôn song hành, thử thách con người đến tận cùng.
Tác phẩm đặt bối cảnh trong những năm tháng ác liệt, khi chiến tranh không chỉ diễn ra trên chiến trường mà len lỏi vào từng làng mạc, từng phận người. Thanh Quế không xây dựng Cát Cháy như một bản anh hùng ca rực lửa, mà như một bức tranh hiện thực nhiều lớp, nơi con người hiện lên với đầy đủ vẻ kiên cường, đau đớn, mệt mỏi và cả những phút giây rất đỗi đời thường. Chiến tranh trong cuốn sách không chỉ là bom đạn, mà là sự bào mòn âm thầm của nỗi sợ, của đói khát, của những mất mát không thể gọi tên.
Điểm nổi bật của Cát Cháy nằm ở cách tác giả gắn số phận con người với không gian tự nhiên. Cát không chỉ là phông nền địa lý, mà trở thành một yếu tố mang tính biểu tượng: cát cháy dưới nắng, cát vùi lấp dấu vết, cát bám vào da thịt như chiến tranh bám vào đời sống con người. Trong không gian ấy, nhân vật buộc phải học cách tồn tại, thích nghi và giữ lấy nhân phẩm giữa những điều tưởng chừng vượt quá sức chịu đựng. Chính sự đối đầu bền bỉ giữa con người và hoàn cảnh đã tạo nên sức nặng cảm xúc cho tác phẩm.
Thanh Quế khắc họa nhân vật bằng cái nhìn nhân hậu nhưng không tô hồng. Những con người trong Cát Cháy có thể anh dũng, nhưng cũng có lúc hoang mang, do dự, thậm chí yếu lòng. Tác giả không né tránh những khoảnh khắc ấy, bởi ông hiểu rằng chính sự không hoàn hảo mới làm cho con người trở nên chân thực. Chiến tranh, qua ngòi bút của Thanh Quế, không biến tất cả thành những biểu tượng lý tưởng, mà phơi bày con người trong trạng thái trần trụi nhất.
Về mặt nghệ thuật, Cát Cháy mang giọng văn mộc mạc, chắc chắn, giàu chất hiện thực. Thanh Quế không dùng nhiều thủ pháp cầu kỳ, mà chú trọng vào chi tiết đời sống và diễn biến tâm lý. Nhịp truyện chậm rãi, có lúc như lắng xuống, tạo điều kiện để người đọc cảm nhận rõ sức nặng của thời gian và sự khắc nghiệt kéo dài của chiến tranh. Chính nhịp điệu này khiến cuốn sách không gây choáng ngợp tức thì, nhưng lại thấm sâu và để lại dư âm lâu dài.
Ở tầng sâu hơn, Cát Cháy không chỉ kể câu chuyện của một giai đoạn lịch sử, mà còn gợi mở suy ngẫm về sức chịu đựng và khả năng đứng vững của con người trước nghịch cảnh. Khi mọi giá trị quen thuộc bị đe dọa, điều gì giúp con người không bị “cháy” cùng cát, không bị cuốn trôi trong bão lửa của thời đại? Thanh Quế không trả lời bằng diễn ngôn trực tiếp, mà để câu trả lời hiện lên qua hành trình sống, chiến đấu và lựa chọn của các nhân vật.
Với cách tiếp cận chân thực, tiết chế và giàu chiều sâu, Cát Cháy là một tác phẩm tiêu biểu cho dòng văn học chiến tranh viết từ trải nghiệm và sự chiêm nghiệm. Cuốn sách phù hợp với những người đọc muốn hiểu chiến tranh không chỉ qua chiến công, mà qua thân phận con người và dấu vết mà lịch sử để lại trên từng mảnh đời cụ thể.
