Bỏ Chồng của Hồ Biểu Chánh là một tiểu thuyết gây nhiều suy nghĩ khi đặt vấn đề hôn nhân và thân phận người phụ nữ vào trung tâm của những xung đột đạo lý xã hội truyền thống. Với nhan đề táo bạo so với bối cảnh đầu thế kỷ XX, tác phẩm lập tức thu hút sự chú ý bởi nó chạm đến một điều từng bị xem là cấm kỵ: người phụ nữ chủ động rời bỏ cuộc hôn nhân không mang lại hạnh phúc và nhân phẩm.
Câu chuyện xoay quanh số phận một người vợ sống trong cuộc hôn nhân ngột ngạt, nơi nghĩa vụ và khuôn phép lấn át hoàn toàn cảm xúc cá nhân. Trong xã hội mà chữ “tam tòng” và sự nhẫn nhịn được xem là chuẩn mực, hành động “bỏ chồng” không chỉ là lựa chọn cá nhân mà còn là sự thách thức trực tiếp đối với luân lý đương thời. Hồ Biểu Chánh không khai thác đề tài này theo hướng giật gân hay cực đoan, mà tiếp cận bằng cái nhìn điềm tĩnh, giàu tính phân tích.
Nhân vật nữ trong Bỏ Chồng không được lý tưởng hóa như một biểu tượng nổi loạn, cũng không bị khắc họa như kẻ sai trái tuyệt đối. Bà hiện lên với đầy đủ những giằng xé nội tâm: giữa bổn phận và khát vọng sống đúng với mình, giữa nỗi sợ dư luận và nhu cầu được tôn trọng. Chính sự mâu thuẫn ấy làm cho câu chuyện trở nên thuyết phục, bởi người đọc nhận ra đây không phải là một quyết định bốc đồng, mà là kết quả của quá trình chịu đựng và suy nghĩ kéo dài.
Qua tác phẩm, Hồ Biểu Chánh cho thấy mặt trái của những cuộc hôn nhân đặt nền tảng hoàn toàn trên lễ giáo và quyền lực gia trưởng. Người chồng, gia đình chồng và cả cộng đồng xung quanh đều góp phần tạo nên một môi trường mà ở đó tiếng nói của người phụ nữ bị xem nhẹ. Tuy vậy, nhà văn không biến câu chuyện thành bản cáo trạng gay gắt. Ông để các sự việc tự diễn ra, để hậu quả của từng hành động bộc lộ dần, qua đó người đọc tự rút ra nhận định về đúng – sai, được – mất.
Văn phong của Bỏ Chồng mang đậm dấu ấn Hồ Biểu Chánh: giản dị, rõ ràng, gần với lời ăn tiếng nói hằng ngày. Các đoạn đối thoại tự nhiên, phản ánh chân thực sinh hoạt gia đình và cách nghĩ của xã hội Nam Bộ thời bấy giờ. Chính sự mộc mạc ấy giúp những vấn đề đạo lý lớn được truyền tải nhẹ nhàng nhưng bền bỉ.
Ở tầng sâu hơn, Bỏ Chồng không chỉ bàn về một cuộc hôn nhân đổ vỡ, mà đặt ra câu hỏi về quyền được hạnh phúc và được lựa chọn của con người, đặc biệt là phụ nữ. Trong bối cảnh lịch sử cụ thể, tác phẩm cho thấy Hồ Biểu Chánh là một nhà văn vừa gắn bó với đạo lý truyền thống, vừa có cái nhìn tiến bộ khi cảm thông với nỗi khổ và khát vọng chính đáng của người phụ nữ.
Bỏ Chồng vì thế mang giá trị vượt ra ngoài câu chuyện riêng của nhân vật. Nó là một lát cắt xã hội, phản ánh sự va chạm giữa lễ giáo và nhu cầu sống thật của con người, đồng thời góp phần làm nên vị trí đặc biệt của Hồ Biểu Chánh trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại.
