Lịch Sử Thiền Tông Nhật Bản của Nguyễn Nam Trân là một công trình khảo cứu nghiêm túc, công phu và giàu giá trị học thuật, giúp người đọc tiếp cận toàn cảnh tiến trình hình thành, phát triển và biến đổi của Thiền tông trong bối cảnh văn hóa – lịch sử Nhật Bản. Cuốn sách không chỉ kể lại lịch sử của một tông phái Phật giáo, mà còn mở ra cái nhìn sâu sắc về mối quan hệ giữa tư tưởng thiền và đời sống tinh thần của xã hội Nhật qua nhiều thế kỷ.
Nguyễn Nam Trân tiếp cận Thiền tông Nhật Bản như một hiện tượng vừa tôn giáo, vừa văn hóa. Tác phẩm lần theo dấu vết Thiền từ khi được truyền từ Trung Hoa sang Nhật Bản, cho đến lúc bén rễ, thích nghi và phát triển thành những dòng phái mang bản sắc rất riêng. Qua đó, người đọc có thể thấy rõ Thiền Nhật Bản không phải là sự sao chép nguyên xi Thiền Trung Hoa, mà là kết quả của một quá trình tiếp biến sáng tạo, chịu ảnh hưởng sâu sắc từ hoàn cảnh lịch sử, chính trị và tâm thức dân tộc Nhật.
Nội dung Lịch Sử Thiền Tông Nhật Bản được triển khai theo trục thời gian rõ ràng, bắt đầu từ những giai đoạn sơ khai khi Phật giáo nói chung và Thiền nói riêng còn là tôn giáo ngoại nhập, cho đến thời kỳ Thiền trở thành một lực lượng tinh thần quan trọng trong giới võ sĩ, trí thức và nghệ thuật. Các dòng phái lớn như Rinzai (Lâm Tế), Soto (Tào Động) hay Obaku đều được trình bày với bối cảnh ra đời, đặc điểm tư tưởng và vai trò lịch sử cụ thể, giúp người đọc hình dung được diện mạo phong phú của Thiền tông Nhật Bản.
Một điểm nổi bật của cuốn sách là cách tác giả đặt Thiền tông trong mối quan hệ chặt chẽ với xã hội Nhật. Thiền không chỉ tồn tại trong chùa chiền hay đời sống tu sĩ, mà còn thấm sâu vào tinh thần võ đạo, trà đạo, thư pháp, hội họa và thi ca. Qua lăng kính của Nguyễn Nam Trân, Thiền hiện lên như một nền tảng tư tưởng góp phần hình thành phong thái sống, thẩm mỹ và cách nhìn đời đặc trưng của người Nhật: giản dị, nghiêm cẩn, chú trọng trực nghiệm và đề cao sự tỉnh thức trong hành động.
Bên cạnh giá trị lịch sử, Lịch Sử Thiền Tông Nhật Bản còn giúp người đọc hiểu rõ hơn bản chất của Thiền qua những biến động của nó. Cuốn sách không lý tưởng hóa Thiền tông, mà thẳng thắn chỉ ra những giai đoạn suy thoái, những mối quan hệ phức tạp giữa Thiền và quyền lực, giữa lý tưởng tu hành và thực tế xã hội. Chính cách nhìn tỉnh táo này làm cho tác phẩm có chiều sâu và tránh được cái nhìn một chiều thường gặp trong các sách viết về Thiền.
Văn phong của Nguyễn Nam Trân mang tính học thuật rõ ràng nhưng không khô cứng. Các phân tích được trình bày mạch lạc, có dẫn chứng, chú giải và đặt trong bối cảnh rộng, giúp người đọc không chuyên vẫn có thể theo dõi được mạch phát triển chung. Sự cẩn trọng trong thuật ngữ và tư liệu cho thấy đây là một công trình được xây dựng trên nền tảng nghiên cứu nghiêm túc, đáng tin cậy.
Lịch Sử Thiền Tông Nhật Bản đặc biệt phù hợp với những ai quan tâm đến Phật học, lịch sử tư tưởng Á Đông, văn hóa Nhật Bản hoặc muốn hiểu sâu hơn về nguồn gốc tinh thần của Thiền vượt ra ngoài các sách thực hành phổ thông. Cuốn sách không mang lại những chỉ dẫn thiền tập trực tiếp, nhưng cung cấp một nền tảng hiểu biết vững chắc, giúp người đọc nhìn Thiền như một dòng chảy sống động trong lịch sử, luôn biến đổi nhưng vẫn giữ được cốt lõi tỉnh thức và trực nghiệm.
