Bàn Về Văn Minh của Fukuzawa Yukichi là một trong những tác phẩm có ảnh hưởng sâu rộng nhất đối với tiến trình hiện đại hóa Nhật Bản cuối thế kỷ XIX. Không chỉ là một cuốn sách bàn luận học thuật, đây còn là lời kêu gọi thay đổi tư duy dân tộc trong thời khắc bước ngoặt của lịch sử. Khi Nhật Bản đứng trước áp lực từ phương Tây và nguy cơ tụt hậu, Fukuzawa Yukichi đã đặt ra câu hỏi cốt lõi: văn minh là gì, và làm thế nào để một quốc gia có thể đạt đến văn minh?
Điểm đặc sắc của tác phẩm nằm ở cách tác giả định nghĩa lại khái niệm “văn minh”. Ông không xem văn minh đơn thuần là sự phát triển vật chất hay kỹ thuật, mà là trạng thái trưởng thành của tư duy con người và của toàn xã hội. Văn minh gắn liền với tinh thần độc lập, với khả năng tự chủ, với ý thức trách nhiệm cá nhân và sự tôn trọng pháp luật. Theo Fukuzawa, một quốc gia không thể mạnh nếu người dân vẫn còn phụ thuộc, thụ động hoặc thiếu tinh thần tự quyết.
Cuốn sách được viết trong bối cảnh Minh Trị Duy Tân – giai đoạn Nhật Bản chuyển mình mạnh mẽ từ một xã hội phong kiến sang mô hình hiện đại. Fukuzawa không kêu gọi sao chép phương Tây một cách máy móc. Ông phân tích những ưu điểm của phương Tây như khoa học, giáo dục, hệ thống chính trị, đồng thời nhấn mạnh rằng điều quan trọng hơn cả là tinh thần khai sáng. Học hỏi không có nghĩa là đánh mất bản sắc; trái lại, chỉ khi đủ mạnh về trí tuệ và ý thức cá nhân, một dân tộc mới có thể hội nhập mà không bị hòa tan.
Một nội dung xuyên suốt tác phẩm là vai trò của giáo dục. Fukuzawa xem giáo dục là nền tảng của văn minh, bởi chính giáo dục tạo ra những con người độc lập và biết suy nghĩ bằng lý trí. Ông phản đối lối học chỉ để thi cử hay phục vụ quyền lực, thay vào đó đề cao tinh thần tự học và khả năng ứng dụng tri thức vào đời sống. Với ông, cải cách xã hội phải bắt đầu từ thay đổi nhận thức của từng cá nhân.
Văn phong của Bàn Về Văn Minh rõ ràng, trực diện và giàu tính thuyết phục. Fukuzawa lập luận mạch lạc, đôi khi gay gắt, bởi ông viết với tâm thế của một người đang thúc giục dân tộc mình thức tỉnh. Chính sự thẳng thắn ấy tạo nên sức nặng cho tác phẩm. Đây không phải là cuốn sách dễ đọc theo nghĩa giải trí, nhưng lại có giá trị lớn về mặt tư tưởng.
Ảnh hưởng của tác phẩm vượt khỏi phạm vi Nhật Bản. Những suy tư của Fukuzawa về độc lập cá nhân, về sức mạnh của giáo dục và về tinh thần khai sáng vẫn còn nguyên tính thời sự trong bối cảnh toàn cầu hóa hiện nay. Đọc Bàn Về Văn Minh, người ta không chỉ hiểu thêm về lịch sử Nhật Bản mà còn có dịp nhìn lại chính xã hội mình đang sống: mức độ trưởng thành của cá nhân, chất lượng của nền giáo dục, và ý thức tự chủ của một quốc gia trước thế giới.
Bàn Về Văn Minh vì thế không chỉ là một tác phẩm lịch sử – nó là bản tuyên ngôn về con đường đi tới tiến bộ, được viết bằng niềm tin mãnh liệt vào năng lực tự đổi mới của con người.
