Ngàn Năm Áo Mũ của Trần Quang Đức là một công trình nghiên cứu văn hóa – lịch sử đặc biệt, nơi trang phục không chỉ được nhìn như yếu tố thẩm mỹ, mà như một “văn bản sống” phản ánh tư tưởng, trật tự xã hội và bản sắc của người Việt suốt hơn một thiên niên kỷ. Cuốn sách mở ra một hướng tiếp cận mới mẻ: đọc lịch sử dân tộc qua áo mũ, qua những chi tiết tưởng chừng nhỏ bé nhưng chứa đựng nhiều tầng ý nghĩa sâu xa.
Khác với các sách sử truyền thống tập trung vào sự kiện, triều đại hay nhân vật, Ngàn Năm Áo Mũ đi vào đời sống vật chất và nghi lễ, nơi trang phục gắn liền với quyền lực, lễ nghi và căn tính văn hóa. Trần Quang Đức khảo cứu kỹ lưỡng các nguồn tư liệu Hán – Nôm, sử sách, tranh vẽ, tượng thờ, bia ký… để phục dựng diện mạo y phục Việt Nam từ thời Lý, Trần, Lê cho đến Nguyễn. Qua đó, người đọc nhận ra lịch sử không chỉ được viết bằng chiến công hay biến cố, mà còn hiện diện trong từng nếp áo, dáng mũ của con người xưa.
Một điểm nổi bật của Ngàn Năm Áo Mũ là tinh thần khoa học nghiêm cẩn đi cùng lối viết mạch lạc, dễ tiếp cận. Tác giả không áp đặt kết luận cảm tính, mà luôn đối chiếu, so sánh nhiều nguồn tư liệu, chỉ ra những khoảng trống, những tranh cãi học thuật còn bỏ ngỏ. Chính sự thận trọng ấy giúp cuốn sách vừa có giá trị nghiên cứu, vừa tạo niềm tin cho độc giả quan tâm đến lịch sử và văn hóa truyền thống.
Qua từng chương, trang phục cung đình, áo mũ quan lại, y phục dân gian hiện lên với sự phân biệt rõ ràng về cấp bậc, nghi lễ và hoàn cảnh sử dụng. Người đọc có thể thấy rõ cách mà quyền lực nhà nước, ảnh hưởng Trung Hoa, cũng như nỗ lực tự chủ văn hóa của người Việt được thể hiện qua việc tiếp nhận, cải biến và sáng tạo trang phục. Áo mũ vì thế trở thành dấu hiệu nhận diện của một nền văn hóa vừa giao thoa, vừa độc lập.
Ngàn Năm Áo Mũ cũng góp phần điều chỉnh nhiều ngộ nhận phổ biến về cổ phục Việt Nam. Những hình dung mơ hồ, pha trộn sai lệch giữa các thời kỳ được thay thế bằng các phân tích có căn cứ, giúp người đọc nhìn rõ sự đa dạng và biến đổi liên tục của trang phục qua từng triều đại. Điều này đặc biệt có ý nghĩa trong bối cảnh ngày càng có nhiều nỗ lực phục dựng và tôn vinh cổ phục Việt.
Không chỉ dành cho giới nghiên cứu hay những người làm trong lĩnh vực lịch sử, mỹ thuật, thời trang, Ngàn Năm Áo Mũcòn hấp dẫn độc giả yêu văn hóa truyền thống, muốn hiểu sâu hơn về cội nguồn dân tộc. Cuốn sách khơi gợi ý thức trân trọng di sản, nhắc nhớ rằng lịch sử không xa vời, mà vẫn hiện diện trong những gì ta khoác lên người, trong cách ta nhìn nhận và gìn giữ bản sắc của chính mình.
