Thương Nhớ Đồng Quê của Nguyễn Huy Thiệp là một truyện ngắn tiêu biểu cho mạch sáng tác giàu tính hiện thực và chiều sâu nhân bản của ông trong giai đoạn đổi mới văn học Việt Nam. Tác phẩm không ồn ào, không kịch tính theo nghĩa thông thường, nhưng lại ám ảnh người đọc bằng nỗi buồn lặng lẽ, thấm sâu, gắn với làng quê Bắc Bộ trong quá trình biến đổi đầy day dứt.
Câu chuyện xoay quanh nhân vật Nhâm, một cậu bé sinh ra và lớn lên ở nông thôn. Thế giới của Nhâm là cánh đồng, con sông, lũy tre, những người đàn bà lam lũ và những người đàn ông cục mịch, nghèo khó. Tuổi thơ của Nhâm gắn với sự tò mò bản năng, những rung động đầu đời và cả những va chạm sớm sủa với sự khắc nghiệt của cuộc sống. Qua điểm nhìn của đứa trẻ ấy, làng quê hiện lên vừa thân thuộc vừa xa xót, đẹp đẽ nhưng không hề lý tưởng hóa.
Nhân vật người phụ nữ tên Quyên là một điểm nhấn đặc biệt của truyện. Quyên mang vẻ đẹp mộc mạc, gợi cảm, là đối tượng của những cảm xúc mơ hồ, bản năng nơi Nhâm. Nhưng phía sau vẻ đẹp ấy là một số phận buồn: cô đơn, bế tắc, bị ràng buộc bởi định kiến và nghèo đói. Nguyễn Huy Thiệp không phán xét nhân vật, cũng không tô hồng hay bôi đen, mà để họ hiện diện đúng với sự phức tạp, mong manh của con người trong đời sống nông thôn.
Cốt truyện của Thương Nhớ Đồng Quê hầu như không có cao trào rõ rệt. Những sự kiện diễn ra chậm rãi, rời rạc, giống như dòng chảy của ký ức. Chính điều đó tạo nên sức nặng cảm xúc cho tác phẩm. Người đọc không bị cuốn đi bởi hành động, mà bị níu lại bởi không khí: mùi bùn đất, tiếng gió đồng, những buổi chiều u ám, những đêm đầy lo âu và ham muốn mơ hồ. Làng quê trong truyện không còn là không gian yên bình, đạo đức thuần khiết, mà là nơi con người sống trong thiếu thốn, khao khát và bế tắc.
Ý nghĩa lớn của Thương Nhớ Đồng Quê nằm ở cái nhìn tỉnh táo và nhân bản về nông thôn Việt Nam. Nguyễn Huy Thiệp đã phá vỡ hình ảnh làng quê lý tưởng từng phổ biến trong văn học trước đó, để thay bằng một bức tranh chân thực hơn: con người nghèo, đời sống tinh thần khô cạn, đạo lý truyền thống lung lay trước áp lực mưu sinh. Tuy vậy, tác phẩm không phủ nhận hoàn toàn giá trị của đồng quê. “Thương nhớ” trong nhan đề chính là nỗi nhớ đau đáu, pha trộn giữa yêu thương và xót xa, giữa gắn bó và bất lực.
Truyện ngắn này cũng cho thấy tài năng đặc biệt của Nguyễn Huy Thiệp trong việc khai thác chiều sâu tâm lý và bản năng con người. Ông không né tránh những góc khuất, những ham muốn khó gọi tên, bởi với ông, đó cũng là một phần sự thật của đời sống. Thương Nhớ Đồng Quê vì thế không chỉ là một câu chuyện về làng quê, mà còn là một suy tư buồn về con người, ký ức và sự mất mát âm thầm trong quá trình đổi thay của xã hội.
