Lối Thoát Cuối Cùng (tên khác: Cơ May Thứ 2) của Virgil Gheorghiu là một tiểu thuyết mang màu sắc triết lý – hiện sinh đậm nét, nơi số phận con người bị cuốn vào guồng máy lịch sử và quyền lực phi nhân tính của Chiến Tranh Thế Giới Thứ Hai (Thế Chiến II). Tác phẩm không ồn ào, không kịch tính theo nghĩa thông thường, nhưng lại để lại dư âm nặng nề và dai dẳng bởi cách nó phơi bày sự mong manh của nhân phẩm trước những hệ thống vô cảm.
Nhân vật trung tâm của truyện là một con người bình thường, không tham vọng lớn, không lý tưởng anh hùng, chỉ mong được sống yên ổn với căn tính của mình. Thế nhưng, qua những biến động dữ dội của chiến tranh và chính trị, anh liên tục bị tước đoạt quyền tự định nghĩa bản thân. Chỉ bằng một hồ sơ, một tờ giấy, một con dấu, số phận anh bị bẻ lái sang những hướng hoàn toàn trái ngược: từ kẻ bị truy bức trở thành người được “trọng dụng”, rồi lại rơi vào vòng nghi kỵ, xét xử. Trong thế giới ấy, con người không còn được nhìn như cá nhân sống động, mà chỉ là một dữ liệu có thể sắp xếp, thay thế, loại bỏ.
Điều khiến Lối Thoát Cuối Cùng trở nên đặc biệt nằm ở cách Virgil Gheorghiu xây dựng bi kịch. Ông không đổ mọi tội lỗi lên một cá nhân cụ thể, mà chỉ ra sự tàn nhẫn nằm trong chính cơ chế vận hành của các hệ thống chính trị hiện đại. Ở đó, không cần ác ý cá nhân, chỉ cần sự tuân thủ máy móc và vô cảm tập thể cũng đủ nghiền nát một đời người. Nhân vật chính không thất bại vì yếu đuối, mà vì anh bị kẹt trong một thế giới nơi con người không còn là trung tâm.
Tên gọi Cơ May Thứ 2 gợi lên một niềm hy vọng mong manh: liệu con người có thể có một lần làm lại, một cơ hội để thoát khỏi định mệnh đã bị áp đặt? Thế nhưng, càng đọc, người ta càng cảm nhận rõ tính mỉa mai của nhan đề. “Cơ may” ấy, nếu có, không đến từ bên ngoài, mà chỉ tồn tại như một câu hỏi đau đáu trong nội tâm nhân vật: làm thế nào để giữ lại phần người khi mọi thứ khác đều bị cướp mất.
Văn phong của Virgil Gheorghiu giản dị, lạnh và tiết chế, gần với lối kể chuyện của một nhân chứng hơn là một tiểu thuyết gia thích phô diễn cảm xúc. Chính sự kiệm lời ấy lại khiến nỗi bi kịch thêm sắc lạnh. Không có những lời than vãn dài dòng, chỉ có những sự kiện nối tiếp nhau, mỗi sự kiện là một lát cắt làm mỏng dần nhân dạng của con người. Người đọc không bị dẫn dắt để khóc, nhưng vẫn buộc phải đối diện với cảm giác bất lực và ngột ngạt.
Ở tầng sâu hơn, Lối Thoát Cuối Cùng là một lời cảnh báo về niềm tin mù quáng vào các nhãn mác, lý lịch và hệ thống phân loại con người. Khi con người bị quy giản thành hồ sơ, thì sự thật, đạo đức và công lý đều trở nên mong manh. Tác phẩm không chỉ nói về một thời chiến tranh cụ thể, mà còn chạm đến nỗi lo chung của thế giới hiện đại, nơi số phận cá nhân ngày càng phụ thuộc vào những cấu trúc vô hình nhưng đầy quyền lực.
Với chiều sâu tư tưởng và giọng văn tỉnh táo, Lối Thoát Cuối Cùng là một cuốn tiểu thuyết không dễ đọc theo nghĩa giải trí, nhưng rất cần thiết cho những ai muốn suy ngẫm về thân phận con người, về tự do, và về cái giá phải trả khi con người đánh mất quyền được là chính mình.
