Xe Lên Xe Xuống (tựa khác: Mình và Họ) của Nguyễn Bình Phương là một tác phẩm văn xuôi mang đậm dấu ấn phong cách riêng của tác giả: mơ hồ, ám ảnh và giàu chiều sâu tâm lý. Cuốn sách không kể một câu chuyện theo tuyến tính quen thuộc, mà mở ra một không gian tự sự chập chờn, nơi hiện thực và ký ức, tỉnh táo và mê sảng liên tục đan xen, khiến người đọc luôn ở trong trạng thái vừa theo dõi vừa dò dẫm.
Ngay từ nhan đề, Xe Lên Xe Xuống (Mình và Họ) đã gợi ra cảm giác chuyển động không dứt, nhưng không rõ là tiến về phía trước hay quay vòng tại chỗ. Hình ảnh “xe” trong tác phẩm không chỉ mang nghĩa cụ thể, mà còn là ẩn dụ cho dòng đời, cho số phận con người bị cuốn đi trong những nhịp lên – xuống bất định. Các nhân vật hiện lên như đang ngồi trên chuyến xe ấy, đôi khi tưởng mình làm chủ tay lái, nhưng phần lớn thời gian chỉ là kẻ bị chở đi.
Nguyễn Bình Phương tiếp tục trung thành với thế giới nhân vật quen thuộc của mình: những con người cô độc, sống nhiều với nội tâm, mang trong mình những ám ảnh khó gọi tên. Họ không được khắc họa bằng tiểu sử rõ ràng hay hành động kịch tính, mà bằng dòng ý nghĩ đứt đoạn, những cảm giác mơ hồ, những ký ức trồi sụt bất chợt. Chính cách xây dựng này khiến nhân vật trong Xe Lên Xe Xuống có cảm giác vừa rất gần, vừa rất xa, như thể người đọc chỉ chạm được vào bề mặt ý thức của họ.
Không gian trong tác phẩm cũng mang tính phi định vị rõ rệt. Đó có thể là một miền quê, một thị trấn, một không gian quen thuộc nào đó của đời sống Việt Nam, nhưng luôn được bao phủ bởi bầu không khí bảng lảng, u tối. Cảnh vật không đơn thuần là phông nền, mà tham gia trực tiếp vào đời sống tinh thần của nhân vật, phản chiếu trạng thái bất ổn, mệt mỏi và hoang mang trước sự trôi chảy của thời gian.
Về mặt nghệ thuật, Xe Lên Xe Xuống cho thấy rõ lối viết giàu tính thử nghiệm của Nguyễn Bình Phương. Câu văn có lúc ngắn, gãy, có lúc kéo dài, miên man, tạo cảm giác như dòng ý thức đang tự vận động. Tác giả không cố gắng giải thích hay dẫn dắt người đọc một cách dễ dãi, mà để khoảng trống tồn tại. Những khoảng trống ấy buộc người đọc phải tham gia vào quá trình kiến tạo ý nghĩa, tự kết nối các mảnh rời rạc để hình thành cách hiểu của riêng mình.
Chiều sâu của cuốn sách nằm ở những suy tư về thân phận con người. Xe Lên Xe Xuống gợi ra cảm giác bấp bênh thường trực: con người sống giữa những chuyển động mà không nắm chắc được hướng đi, giữa những lựa chọn mà hậu quả luôn mờ mịt. Sự lên – xuống không chỉ là biến động của hoàn cảnh, mà còn là dao động nội tâm, là sự chênh vênh giữa hy vọng và buông xuôi, giữa ý thức và vô thức.
Tác phẩm không nhằm mang lại một câu chuyện “dễ hiểu” hay một thông điệp rõ ràng. Giá trị của Xe Lên Xe Xuống (Mình và Họ) nằm ở trải nghiệm đọc: cảm giác bị cuốn vào một thế giới khác, nơi logic thông thường bị làm mờ để nhường chỗ cho cảm xúc và trực giác. Đây là cuốn sách phù hợp với những người đọc yêu thích văn chương đậm chất tâm lý, chấp nhận sự mơ hồ như một phần của nghệ thuật, và sẵn sàng đồng hành cùng tác giả trong chuyến xe nhiều chấn động nhưng cũng đầy dư vang này.
