Hai Vợ của Hồ Biểu Chánh là một tiểu thuyết tiêu biểu cho dòng văn học hiện thực – đạo lý Nam Bộ đầu thế kỷ XX, nơi những vấn đề gia đình, hôn nhân và luân lý xã hội được đặt ra một cách trực diện nhưng thấm đẫm tinh thần nhân hậu. Qua câu chuyện tưởng như riêng tư của một gia đình, tác phẩm mở rộng thành bức tranh xã hội với nhiều mâu thuẫn âm ỉ giữa truyền thống và khát vọng cá nhân.
Trung tâm của Hai Vợ là bi kịch nảy sinh từ chế độ đa thê – một thực tế phổ biến trong xã hội phong kiến Việt Nam. Hồ Biểu Chánh không khai thác đề tài này bằng giọng giật gân hay cực đoan, mà đi sâu vào những hệ lụy tinh thần mà nó gây ra cho từng con người cụ thể. Người chồng đứng giữa hai người vợ, mỗi người một tính cách, một hoàn cảnh; người vợ cả mang nặng đạo lý và sự chịu đựng; người vợ sau gắn với tình cảm, dục vọng và những xáo trộn mới. Mỗi nhân vật đều có lý lẽ riêng, nhưng chính sự chồng chéo ấy tạo nên bi kịch không lối thoát.
Điểm đặc sắc của Hồ Biểu Chánh nằm ở cách ông quan sát và phân tích tâm lý con người. Các nhân vật trong Hai Vợkhông bị biến thành biểu tượng đơn giản của thiện hay ác. Họ hiện lên rất đời: biết tính toán, biết ích kỷ, nhưng cũng biết day dứt, hối hận và yêu thương. Tác giả đặc biệt dành nhiều trang viết để khắc họa nỗi đau âm thầm của người phụ nữ trong một xã hội mà quyền lựa chọn của họ bị giới hạn nghiêm ngặt. Bi kịch của họ không bùng nổ dữ dội, mà kéo dài, lặng lẽ và bào mòn.
Văn phong Hai Vợ mang đậm chất Nam Bộ: mộc mạc, gần gũi, giàu khẩu khí đời thường. Hồ Biểu Chánh không cầu kỳ trong câu chữ, nhưng lại rất chắc tay trong việc dẫn dắt tình huống và đối thoại. Chính sự giản dị ấy khiến câu chuyện dễ đọc, dễ tiếp cận, đồng thời tạo cảm giác chân thật, như thể những gì diễn ra trong sách hoàn toàn có thể bắt gặp ngoài đời.
Ở tầng ý nghĩa sâu hơn, Hai Vợ không chỉ phê phán chế độ đa thê, mà còn phản ánh sự va chạm giữa đạo lý truyền thống và những chuyển biến của xã hội hiện đại. Nhân vật bị kẹt giữa bổn phận và tình cảm, giữa khuôn phép cũ và nhu cầu hạnh phúc cá nhân. Hồ Biểu Chánh không cực đoan phủ định quá khứ, nhưng ông cho thấy rõ những giới hạn và bất công mà các tập tục cũ áp đặt lên đời sống con người, đặc biệt là phụ nữ.
Hai Vợ vì thế mang giá trị vượt thời gian. Dù bối cảnh xã hội đã thay đổi, những câu hỏi mà tác phẩm đặt ra về hôn nhân, trách nhiệm, sự công bằng và quyền được hạnh phúc vẫn còn nguyên tính thời sự. Với giọng kể điềm đạm, giàu tính nhân văn, Hồ Biểu Chánh đã để lại một cuốn tiểu thuyết không chỉ để đọc, mà để suy ngẫm về cách con người đối xử với nhau trong những mối quan hệ gần gũi và dễ tổn thương nhất.
