Vì Nghĩa, Vì Tình của Hồ Biểu Chánh là một tiểu thuyết tiêu biểu cho mạch văn hiện thực – đạo lý đã làm nên vị trí đặc biệt của ông trong văn học Nam Bộ đầu thế kỷ XX. Tác phẩm không đặt nặng những biến cố dữ dội hay kịch tính gay gắt, mà chinh phục người đọc bằng những xung đột âm thầm giữa tình cảm cá nhân và chuẩn mực luân lý, giữa khát vọng riêng tư và trách nhiệm đối với gia đình, xã hội.
Câu chuyện xoay quanh những mối quan hệ chằng chịt trong một gia đình và cộng đồng quen thuộc của làng quê Nam Bộ. Ở đó, nhân vật bị đặt vào những tình huống tưởng như rất đời thường: tình yêu không trọn vẹn, nghĩa vợ chồng, bổn phận làm con, chữ tín giữa người với người. Nhưng chính từ những điều “thường ngày” ấy, Hồ Biểu Chánh khéo léo làm bật lên những câu hỏi lớn về cách con người lựa chọn sống: sống theo tiếng gọi của con tim hay theo khuôn thước đạo lý đã được xã hội thừa nhận.
Điểm nổi bật của Vì Nghĩa, Vì Tình nằm ở sự giằng co nội tâm của các nhân vật. Họ không phải những con người xấu xa hay ích kỷ, mà phần lớn đều mang trong mình thiện ý. Tuy nhiên, mỗi lựa chọn đều kéo theo mất mát. Khi đặt chữ “nghĩa” lên trên hết, họ buộc phải hy sinh hạnh phúc riêng; khi nghe theo chữ “tình”, họ lại đối diện với cảm giác có lỗi, với ánh nhìn phán xét của cộng đồng. Hồ Biểu Chánh không tuyệt đối hóa bên nào, mà để cho nhân vật tự đi hết con đường lựa chọn của mình, tự gánh lấy hệ quả.
Qua đó, tác phẩm phản ánh rõ nét hệ giá trị đạo đức của xã hội Việt Nam truyền thống, nơi chữ nghĩa, chữ hiếu, chữ tín được xem như nền tảng làm người. Đồng thời, nhà văn cũng cho thấy những giới hạn và bi kịch mà chính hệ giá trị ấy có thể tạo ra khi nó trở nên cứng nhắc, không chừa chỗ cho cảm xúc cá nhân. Sự cảm thông của Hồ Biểu Chánh dành cho nhân vật thể hiện ở giọng văn điềm đạm, không nặng nề phán xét, dù vẫn giữ lập trường đạo lý rõ ràng.
Văn phong của Vì Nghĩa, Vì Tình mang đậm dấu ấn Hồ Biểu Chánh: mộc mạc, dễ hiểu, gần với lời ăn tiếng nói hằng ngày của người Nam Bộ. Các đoạn đối thoại tự nhiên, giàu tính đời sống, giúp nhân vật hiện lên sinh động và chân thực. Dù không cầu kỳ về nghệ thuật, tác phẩm lại có sức thuyết phục bền bỉ nhờ sự chân thành và hiểu biết sâu sắc về tâm lý con người.
Vì Nghĩa, Vì Tình không chỉ là một câu chuyện đạo lý, mà còn là tấm gương phản chiếu những băn khoăn muôn thuở của con người Việt Nam: khi đứng giữa bổn phận và khát vọng, giữa chuẩn mực xã hội và hạnh phúc cá nhân, ta nên sống thế nào để không hổ thẹn với lòng mình. Chính chiều sâu nhân văn ấy khiến tác phẩm, dù ra đời từ rất sớm, vẫn giữ được giá trị và khả năng lay động người đọc hôm nay.
