Cay Đắng Mùi Đời của Hồ Biểu Chánh là một trong những tiểu thuyết tiêu biểu thể hiện rõ nhất cái nhìn nhân đạo, tỉnh táo và đầy day dứt của ông về xã hội Nam Bộ đầu thế kỷ XX. Không thiên về những biến cố dữ dội, tác phẩm đi sâu vào những bi kịch âm thầm của con người bình thường, nơi nỗi đau không đến từ tai họa bất ngờ mà từ chính đời sống thường nhật, từ những lựa chọn sai lầm, định kiến xã hội và sự khắc nghiệt của số phận.
Bối cảnh truyện gắn với đời sống làng xã quen thuộc trong văn chương Hồ Biểu Chánh: những gia đình trung lưu, những con người sống trong khuôn phép lễ giáo, nơi danh dự, đạo lý và miệng lưỡi thiên hạ có sức nặng ghê gớm. Nhân vật trong Cay Đắng Mùi Đời không phải anh hùng hay kẻ phản loạn, mà là những con người rất đỗi đời thường, mang trong mình cả thiện ý lẫn yếu đuối. Chính sự đời thường ấy khiến bi kịch của họ trở nên gần gũi và ám ảnh.
Trung tâm tác phẩm là chuỗi hệ quả của những quyết định tưởng chừng hợp lý theo chuẩn mực xã hội nhưng lại dẫn con người đến đau khổ. Hồ Biểu Chánh đặc biệt nhấn mạnh mâu thuẫn giữa đạo lý truyền thống và hạnh phúc cá nhân. Các nhân vật bị buộc phải hy sinh cảm xúc riêng để giữ “đúng phép”, “đúng luân thường”, và cái giá phải trả thường là một cuộc đời cay đắng, dằn vặt không lối thoát. “Mùi đời” trong nhan đề không chỉ là nỗi khổ vật chất, mà còn là vị chát tinh thần của những con người sống trái với lòng mình.
Một điểm nổi bật của Cay Đắng Mùi Đời là cách tác giả khắc họa thân phận phụ nữ. Phụ nữ trong truyện thường là những người chịu thiệt thòi nhiều nhất: bị chi phối bởi hôn nhân sắp đặt, bởi dư luận, bởi quyền lực gia trưởng. Hồ Biểu Chánh không tô vẽ họ như nạn nhân yếu đuối, mà cho thấy nội tâm phức tạp, những giằng xé giữa cam chịu và phản kháng, giữa trách nhiệm và khát vọng được sống đúng với cảm xúc. Qua đó, tác phẩm bộc lộ một tinh thần tiến bộ, cảm thông sâu sắc với nỗi đau âm thầm của người phụ nữ trong xã hội cũ.
Về mặt nghệ thuật, văn phong của Hồ Biểu Chánh trong Cay Đắng Mùi Đời giản dị, mạch lạc, mang đậm khẩu khí Nam Bộ. Ngôn ngữ không cầu kỳ nhưng giàu sức gợi, đặc biệt ở những đoạn miêu tả tâm trạng nhân vật. Ông không áp đặt phán xét gay gắt, mà để cho chính diễn biến câu chuyện và kết cục của nhân vật lên tiếng. Cách kể chuyện ấy tạo nên cảm giác vừa gần gũi vừa nghiêm khắc, như một lời nhắc nhở nhẹ nhàng nhưng khó quên về cái giá của những lựa chọn trong đời.
Cay Đắng Mùi Đời không chỉ là một câu chuyện buồn, mà là một bức tranh xã hội phản ánh sâu sắc những giới hạn của đạo lý cứng nhắc khi đối diện với đời sống con người. Đọc tác phẩm, người ta không chỉ cảm nhận nỗi đau của nhân vật, mà còn thấy được tấm lòng nhân hậu của Hồ Biểu Chánh – một nhà văn luôn trăn trở về cách con người có thể sống tử tế hơn, bao dung hơn giữa những cay đắng không thể tránh khỏi của cuộc đời.
