Hồi Ức Và Suy Nghĩ của Trần Quang Cơ là một cuốn hồi ký chính trị – ngoại giao có giá trị đặc biệt, bởi nó được viết từ góc nhìn của một người trực tiếp tham gia vào những quyết sách đối ngoại quan trọng của Việt Nam trong nửa sau thế kỷ XX. Cuốn sách không nhằm dựng lại lịch sử theo kiểu biên niên sự kiện, mà là sự kết hợp giữa ký ức cá nhân và suy tư chiến lược của một nhà ngoại giao nhiều trải nghiệm.
Nội dung tác phẩm trải dài từ thời kỳ kháng chiến chống Pháp, chống Mỹ cho đến giai đoạn hậu chiến, khi Việt Nam bước vào những thử thách mới về ngoại giao, quan hệ quốc tế và vị thế quốc gia. Trần Quang Cơ kể lại con đường hoạt động của mình trong ngành ngoại giao, từ những nhiệm vụ ban đầu cho đến vai trò quan trọng trong các cuộc đàm phán lớn, đặc biệt là liên quan đến chiến tranh Việt Nam và các mối quan hệ quốc tế phức tạp sau năm 1975.
Phần nổi bật của Hồi Ức Và Suy Nghĩ nằm ở việc tái hiện hậu trường ngoại giao – nơi những quyết định không diễn ra trên chiến trường mà trên bàn đàm phán, trong các cuộc tiếp xúc kín, những bản ghi nhớ, những đánh giá tình hình luôn thay đổi. Người đọc có thể thấy rõ cách một nhà ngoại giao phải cân nhắc giữa lợi ích quốc gia, tương quan lực lượng quốc tế và những ràng buộc ý thức hệ trong bối cảnh thế giới chia cắt bởi Chiến tranh Lạnh.
Hình ảnh con người trong cuốn sách hiện lên ở nhiều tầng lớp: các nhà lãnh đạo, các đối tác quốc tế, các đồng nghiệp trong ngành ngoại giao. Trần Quang Cơ không thần thánh hóa nhân vật lịch sử, mà mô tả họ như những con người cụ thể, có điểm mạnh, điểm yếu, có lúc quyết đoán, có lúc do dự. Đặc biệt, ông dành nhiều trang để nói về những khác biệt quan điểm, những tranh luận nội bộ và cả những bế tắc trong tư duy đối ngoại ở từng giai đoạn.
Điểm đáng chú ý là phần “suy nghĩ” trong cuốn sách không chỉ mang tính hồi cố, mà còn thể hiện sự phản tỉnh. Tác giả nhìn lại những thành công và hạn chế của đường lối đối ngoại, phân tích nguyên nhân của các cơ hội bị bỏ lỡ, những khó khăn kéo dài sau chiến tranh, nhất là trong quan hệ với các nước lớn và khu vực. Giọng văn ở đây thẳng thắn, đôi lúc trăn trở, cho thấy một người trong cuộc không hoàn toàn bằng lòng với những gì đã diễn ra.
Về mặt văn phong, Hồi Ức Và Suy Nghĩ được viết mạch lạc, điềm tĩnh, thiên về lập luận và phân tích hơn là cảm xúc cá nhân. Tuy nhiên, chính sự tiết chế này lại làm nổi bật chiều sâu trí tuệ và trách nhiệm của người viết trước lịch sử. Cuốn sách không nhằm thuyết phục người đọc bằng cảm xúc, mà bằng lý lẽ, trải nghiệm và sự trung thực của một nhân chứng cấp cao.
Hồi Ức Và Suy Nghĩ là cuốn sách phù hợp với những ai muốn hiểu lịch sử Việt Nam hiện đại từ góc nhìn đối ngoại, hiểu cách các quyết định chiến lược được hình thành trong bối cảnh quốc tế phức tạp. Đây không chỉ là hồi ký của một cá nhân, mà là tài liệu tham khảo quan trọng để nhìn lại con đường ngoại giao Việt Nam với tất cả những thành công, giới hạn và bài học còn nguyên giá trị.
