Sử thi chàng Dam San là một trong những áng sử thi tiêu biểu và quan trọng bậc nhất của văn học dân gian Tây Nguyên, gắn liền với đời sống tinh thần của người Ê Đê (Trường Ca Dam San). Tác phẩm không chỉ kể lại những chiến công oanh liệt của một người anh hùng huyền thoại, mà còn lưu giữ thế giới quan, nhân sinh quan, luật tục và khát vọng cộng đồng của cư dân Tây Nguyên trong thời kỳ xã hội mẫu hệ còn giữ vai trò trung tâm.
Nhân vật Dam San xuất hiện như hình mẫu lý tưởng của người anh hùng sử thi: dũng mãnh, kiêu hùng, giàu khát vọng và luôn hướng đến sự phồn vinh của buôn làng. Dam San không chấp nhận cuộc sống tầm thường, không chịu khuất phục trước số phận hay quyền lực cũ. Chàng luôn khát khao mở rộng buôn làng, thu phục tôi tớ, trâu bò, của cải, và đặc biệt là khẳng định danh dự của mình thông qua những cuộc chiến mang tính nghi lễ và cộng đồng.
Cốt truyện của sử thi xoay quanh các cuộc giao tranh giữa Dam San và những tù trưởng hùng mạnh khác như Mtao Mxây, Mtao Grư. Nguyên nhân chiến tranh thường bắt nguồn từ những xung đột danh dự và hôn nhân, phản ánh rõ đặc trưng xã hội mẫu hệ Ê Đê, nơi người phụ nữ giữ vai trò quan trọng trong gia đình và dòng tộc. Mỗi cuộc chiến không đơn thuần là tranh chấp cá nhân, mà là sự đối đầu giữa hai buôn làng, giữa uy danh và quyền lực, giữa khát vọng mở rộng cộng đồng với sự bảo thủ của trật tự cũ.
Dam San hiện lên vừa mang vẻ đẹp của con người trần thế, vừa mang tầm vóc thần thoại. Chàng có sức mạnh phi thường, bước đi làm rung chuyển núi rừng, tiếng hô vang dội khắp không gian, nhưng cũng biết yêu, biết tự hào, biết đau đớn trước mất mát. Chính sự đan xen giữa yếu tố hiện thực và huyền ảo đã tạo nên chất sử thi đặc trưng: con người được lý tưởng hóa để đại diện cho cộng đồng, cho ước mơ chinh phục thiên nhiên và làm chủ cuộc sống.
Một điểm đặc sắc của Sử thi chàng Dam San nằm ở ngôn ngữ kể chuyện. Lối trùng điệp, nhịp điệu dồn dập, hình ảnh phóng đại và so sánh liên tiếp tạo cảm giác vừa hùng tráng vừa thôi miên, đúng với hình thức diễn xướng truyền miệng trong các lễ hội cộng đồng. Sử thi không chỉ để đọc, mà còn để nghe, để cảm, để hòa mình vào nhịp sống của buôn làng Tây Nguyên với tiếng cồng chiêng, bếp lửa và men rượu cần.
Về chiều sâu tư tưởng, tác phẩm thể hiện rõ khát vọng vươn lên của con người trước thiên nhiên khắc nghiệt và xã hội còn nhiều giới hạn. Dam San chiến đấu không chỉ vì bản thân, mà vì sự giàu mạnh của buôn làng, vì tiếng tăm vang xa, vì một cộng đồng đông đúc, no đủ. Tuy vậy, sử thi cũng không né tránh bi kịch. Cái chết của Dam San ở cuối tác phẩm gợi lên quy luật tất yếu của đời người, cho thấy ngay cả anh hùng vĩ đại cũng không vượt qua được vòng sinh – tử.
Sử thi chàng Dam San vì thế không chỉ là câu chuyện về một cá nhân anh hùng, mà là bản trường ca về cộng đồng, về ký ức tập thể của người Ê Đê. Tác phẩm giữ vị trí đặc biệt trong kho tàng văn học Việt Nam, như một cánh cửa mở ra thế giới Tây Nguyên hùng vĩ, nơi con người sống hết mình cho danh dự, cho buôn làng và cho khát vọng bất diệt được khắc tên mình vào tiếng chiêng vang vọng núi rừng.
