Quốc Sử Tạp Lục của Nguyễn Thiệu Lâu là một tác phẩm biên khảo lịch sử mang màu sắc đặc biệt, nằm giữa ranh giới của sử học chính thống và lối ghi chép học giả truyền thống. Đúng như tên gọi “tạp lục”, cuốn sách không đi theo một mạch niên đại khép kín, mà tập hợp nhiều ghi chép, khảo luận, nhận định xoay quanh các vấn đề, nhân vật và sự kiện quan trọng trong lịch sử Việt Nam, chủ yếu ở thời trung đại.
Nguyễn Thiệu Lâu tiếp cận lịch sử với tinh thần của một nhà nho am tường sử liệu, nhưng không tuyệt đối lệ thuộc vào chính sử. Ông thường đối chiếu nhiều nguồn khác nhau, từ quốc sử, dã sử cho đến truyền thuyết và ghi chép dân gian, để làm sáng tỏ những điểm còn mơ hồ hoặc gây tranh luận. Nhờ vậy, Quốc Sử Tạp Lục không chỉ cung cấp thông tin, mà còn phản ánh quá trình tư duy, cân nhắc và hoài nghi của người viết sử trước các vấn đề lịch sử phức tạp.
Nội dung cuốn sách trải rộng trên nhiều phương diện: từ việc bàn về công – tội của các nhân vật lịch sử, phân tích nguyên nhân hưng vong của các triều đại, cho đến những chi tiết tưởng như nhỏ nhặt nhưng lại có ý nghĩa trong việc hiểu đúng bối cảnh thời đại. Cách viết này giúp người đọc nhận ra rằng lịch sử không chỉ được cấu thành bởi những biến cố lớn, mà còn bởi vô số quyết định, hành vi và hoàn cảnh cụ thể của con người trong từng thời điểm.
Một điểm đáng chú ý của Quốc Sử Tạp Lục là thái độ tương đối độc lập của tác giả. Nguyễn Thiệu Lâu không ngần ngại đặt lại vấn đề với những đánh giá đã quen thuộc trong sử sách, nhưng cũng không cực đoan phủ nhận truyền thống. Ông giữ một khoảng cách cần thiết, vừa tôn trọng chính sử, vừa mở đường cho cách nhìn linh hoạt hơn, coi lịch sử là lĩnh vực cần được đọc lại, suy xét lại qua từng thế hệ.
Về văn phong, tác phẩm mang đậm dấu ấn Hán học và lối viết học giả đầu thế kỷ XX: chặt chẽ, tiết chế, giàu lập luận. Dù không mang tính kể chuyện hấp dẫn như tiểu thuyết lịch sử, Quốc Sử Tạp Lục lại có sức hút riêng đối với những độc giả yêu thích chiều sâu tư duy và sự cẩn trọng trong nghiên cứu. Mỗi mục, mỗi ghi chép đều có thể xem như một mảnh ghép, góp phần hoàn thiện bức tranh lịch sử rộng lớn hơn.
Quốc Sử Tạp Lục là cuốn sách phù hợp với những ai quan tâm đến lịch sử Việt Nam dưới góc nhìn phản tư, muốn hiểu không chỉ “đã xảy ra điều gì”, mà còn “vì sao lại được ghi chép như vậy”. Tác phẩm nhắc nhở rằng lịch sử không phải là chân lý bất biến, mà là kết quả của quá trình chọn lọc, diễn giải và đối thoại không ngừng giữa quá khứ và hiện tại.
