Cuộc Kháng Chiến Chống Xâm Lược Mông Nguyên Thế Kỷ XIII của Hà Văn Tấn là một công trình lịch sử có giá trị học thuật và tư tưởng đặc biệt, tái hiện một trong những giai đoạn oanh liệt nhất của lịch sử dân tộc Việt Nam. Cuốn sách tập trung phân tích ba lần kháng chiến chống quân Mông – Nguyên dưới triều Trần, qua đó làm sáng tỏ vì sao một quốc gia nhỏ bé ở phương Nam có thể đứng vững trước đội quân từng làm rung chuyển cả Á – Âu.
Khác với lối kể sử thiên về niên đại hay chiến công riêng lẻ, Hà Văn Tấn tiếp cận vấn đề từ góc nhìn tổng hợp, kết hợp lịch sử quân sự, chính trị, kinh tế và văn hóa. Cuộc kháng chiến chống Mông – Nguyên không được nhìn như những trận đánh rời rạc, mà là kết quả của một chiến lược lâu dài, được chuẩn bị công phu và triển khai linh hoạt. Qua từng chương sách, người đọc thấy rõ sự chủ động của triều Trần trong việc nhận diện kẻ thù, tổ chức lực lượng và xây dựng thế trận toàn dân.
Một trong những đóng góp nổi bật của tác phẩm là việc làm rõ bản chất và sức mạnh thực sự của đế chế Mông – Nguyên. Hà Văn Tấn không hạ thấp đối phương để nâng cao chiến thắng của ta, mà ngược lại, ông phân tích kỹ lưỡng ưu thế quân sự, tổ chức và kinh nghiệm chinh chiến của đội quân Mông Cổ. Chính từ việc nhìn thẳng vào sức mạnh ấy, chiến thắng của Đại Việt mới hiện lên với đầy đủ ý nghĩa lịch sử và tầm vóc lớn lao.
Cuốn sách đặc biệt nhấn mạnh vai trò của triều Trần với tư cách là trung tâm lãnh đạo cuộc kháng chiến. Những nhân vật như Trần Thái Tông, Trần Thánh Tông, Trần Nhân Tông và Trần Hưng Đạo được đặt trong bối cảnh lịch sử cụ thể, không chỉ như những anh hùng cá nhân mà là đại diện cho một tầng lớp lãnh đạo có tầm nhìn chiến lược, biết kết hợp nhuần nhuyễn giữa cương và nhu, giữa quân sự và ngoại giao. Hội nghị Diên Hồng, Hịch tướng sĩ, chiến lược “vườn không nhà trống” hay nghệ thuật đánh tiêu hao đều được phân tích như những biểu hiện sinh động của trí tuệ và bản lĩnh dân tộc.
Bên cạnh đó, Cuộc Kháng Chiến Chống Xâm Lược Mông Nguyên Thế Kỷ XIII cũng dành sự quan tâm lớn đến vai trò của nhân dân. Hà Văn Tấn cho thấy đây không chỉ là cuộc chiến của triều đình hay quân đội chính quy, mà là cuộc chiến tranh nhân dân theo nghĩa rộng, nơi sức mạnh của làng xã, hậu phương và tinh thần đoàn kết toàn xã hội trở thành yếu tố quyết định. Chính sự gắn bó giữa triều đình và nhân dân đã tạo nên nền tảng vững chắc để Đại Việt trường kỳ kháng chiến và giành thắng lợi.
Về mặt phương pháp, tác phẩm thể hiện rõ phong cách sử học nghiêm cẩn của Hà Văn Tấn. Các lập luận được xây dựng trên cơ sở tư liệu phong phú, đối chiếu giữa sử Việt và sử Trung Hoa, kết hợp với khảo cổ học và địa lý lịch sử. Nhờ đó, cuốn sách không chỉ có giá trị kể lại lịch sử, mà còn góp phần hiệu chỉnh và làm sâu sắc nhận thức về một giai đoạn quan trọng của quá khứ.
Cuộc Kháng Chiến Chống Xâm Lược Mông Nguyên Thế Kỷ XIII là một tác phẩm tiêu biểu của sử học Việt Nam hiện đại, vừa giàu tính học thuật, vừa mang ý nghĩa giáo dục sâu sắc. Cuốn sách giúp người đọc hiểu rõ hơn nguồn gốc của truyền thống giữ nước, đồng thời gợi lên niềm tự hào và sự trân trọng đối với trí tuệ, bản lĩnh của dân tộc trong những thời khắc thử thách khắc nghiệt nhất của lịch sử.
