Tiền – Thư Tuyệt Mệnh của Martin Amis là một trong những tiểu thuyết châm biếm cay độc và gây khó chịu bậc nhất của văn học Anh cuối thế kỷ XX. Cuốn sách không chỉ viết về tiền bạc như một đối tượng kinh tế hay xã hội, mà xem tiền như một thứ quyền lực ăn mòn nhân cách, làm biến dạng ham muốn, đạo đức và cả ngôn ngữ con người. Với giọng văn sắc lạnh, thô ráp và đầy khiêu khích, Martin Amis dựng nên một bức chân dung u ám nhưng không kém phần hài hước về thời đại tôn thờ vật chất.
Nhân vật trung tâm của tiểu thuyết là John Self, một đạo diễn quảng cáo nghiện rượu, nghiện thức ăn nhanh, nghiện tình dục và trên hết là nghiện tiền. Anh ta sống giữa London và New York, trôi dạt trong một vòng xoáy tiêu thụ không điểm dừng, nơi mọi thứ đều có thể mua bán, kể cả lòng tự trọng. John Self kể câu chuyện của chính mình bằng giọng điệu thô lỗ, tự mãn, nhưng cũng đầy bất an, khiến người đọc vừa ghê tởm vừa bị cuốn hút.
Điều đặc biệt của Tiền – Thư Tuyệt Mệnh nằm ở cấu trúc và cách kể chuyện mang tính tự phản tỉnh cao. John Self không phải kiểu người đáng tin cậy, anh ta liên tục tự lừa dối bản thân, biện minh cho lối sống sa đọa bằng những lập luận nửa vời. Martin Amis để nhân vật tự phơi bày mình qua từng trang sách, qua những suy nghĩ vụn vặt, những cơn say, những mối quan hệ trống rỗng. Chính sự thiếu chiều sâu đạo đức của nhân vật lại trở thành công cụ để tác giả bóc trần sự trống rỗng tinh thần của cả một nền văn minh.
Tiền trong tiểu thuyết không mang dáng vẻ trung tính. Nó hiện diện như một thứ ma lực, vừa hứa hẹn khoái lạc vừa âm thầm dẫn con người tới tự hủy. John Self tin rằng tiền cho anh ta tự do, nhưng thực chất lại trói chặt anh ta vào những cơn nghiện, vào nỗi sợ mất mát, vào cảm giác bị thao túng. Cái gọi là thành công trong thế giới của Amis vì thế mang màu sắc giả tạo, luôn đứng trên bờ vực sụp đổ.
Một lớp nghĩa quan trọng khác của tác phẩm là tính siêu hư cấu. Martin Amis xuất hiện trong chính cuốn tiểu thuyết với tư cách một nhân vật, phá vỡ ranh giới giữa tác giả và câu chuyện. Sự xuất hiện này không mang tính phô trương, mà như một lời nhắc nhở rằng đây không chỉ là câu chuyện về John Self, mà là một trò chơi trí tuệ về quyền lực của ngôn từ, về việc ai là người kiểm soát câu chuyện, và liệu con người có thực sự làm chủ số phận của mình hay không.
Văn phong của Tiền – Thư Tuyệt Mệnh gai góc, giàu nhịp điệu, đầy ẩn dụ và mỉa mai. Martin Amis không né tránh sự tục tĩu hay phản cảm, bởi chính những yếu tố ấy phản ánh trung thực thế giới mà ông muốn miêu tả. Đó là một thế giới nơi giá trị bị quy đổi thành giá tiền, nơi con người tự nguyện đánh mất chiều sâu để đổi lấy sự thỏa mãn tức thời.
Tiền – Thư Tuyệt Mệnh không phải là cuốn sách dễ chịu, nhưng lại có sức công phá mạnh mẽ. Nó giống như một bản cáo trạng viết bằng tiếng cười chua chát, buộc người đọc đối diện với câu hỏi khó chịu: trong một xã hội bị chi phối bởi tiền bạc, liệu chúng ta đang sử dụng tiền, hay chính chúng ta đang bị tiền sử dụng.
