Nô Tì Isaura của Bernardo Guimarães là một trong những tiểu thuyết nổi tiếng nhất của văn học Brazil thế kỷ XIX, xuất bản năm 1875. Nằm trong bộ Văn Học Kinh Điển, tác phẩm không chỉ là câu chuyện tình yêu nhiều trắc trở mà còn là bản cáo trạng mạnh mẽ đối với chế độ nô lệ tồn tại dai dẳng ở Brazil thời bấy giờ. Với giọng kể giàu cảm xúc và đậm chất lãng mạn, Guimarães đã tạo nên hình tượng Isaura – cô gái nô lệ xinh đẹp, dịu dàng nhưng mang trong mình khát vọng tự do cháy bỏng.
Isaura là con gái của một nữ nô lệ da đen và một người đàn ông da trắng. Nhờ vẻ ngoài gần như mang dòng máu châu Âu, cô được nuôi dạy như một tiểu thư: biết đọc, biết viết, giỏi âm nhạc và cư xử thanh nhã. Tuy nhiên, địa vị pháp lý của cô vẫn là nô lệ, và điều đó trói buộc toàn bộ cuộc đời cô vào quyền sở hữu của chủ nhân. Khi cha mẹ qua đời, Isaura rơi vào tay Leôncio – một kẻ giàu có, độc đoán và si mê cô đến mức bệnh hoạn. Không đạt được tình yêu của Isaura, hắn dùng quyền lực của chủ nô để ép buộc, đe dọa và tìm mọi cách chiếm đoạt cô.
Mạch truyện phát triển như một cuộc chạy trốn khỏi áp bức. Isaura nhiều lần tìm cách thoát khỏi Leôncio, trong đó có hành trình cải trang và lẩn trốn để tìm tự do. Trên đường chạy trốn, cô gặp Álvaro – một chàng trai trẻ giàu lòng nhân ái, đại diện cho tầng lớp chủ đất cấp tiến phản đối chế độ nô lệ. Tình yêu giữa họ không chỉ là sự đồng điệu cá nhân mà còn mang ý nghĩa biểu tượng: đó là khát vọng giải phóng con người khỏi xiềng xích bất công.
Guimarães xây dựng câu chuyện theo phong cách lãng mạn đặc trưng của thế kỷ XIX: nhân vật thiện – ác phân tuyến rõ ràng, cảm xúc mãnh liệt, những thử thách dồn dập và kết cục mang tính giải thoát. Tuy nhiên, ẩn sau cấu trúc tưởng như đơn giản ấy là một thông điệp xã hội sâu sắc. Qua số phận Isaura, tác giả phơi bày nghịch lý tàn nhẫn của chế độ nô lệ: một con người có học thức, có tâm hồn và phẩm giá vẫn bị coi là tài sản chỉ vì nguồn gốc sinh ra.
Điểm khiến Nô Tì Isaura sống lâu trong lòng độc giả không chỉ nằm ở câu chuyện tình cảm động, mà còn ở hình tượng nhân vật nữ trung tâm. Isaura không nổi loạn bằng bạo lực; sức mạnh của cô nằm ở sự kiên định, lòng tự trọng và niềm tin vào tự do. Cô đại diện cho vẻ đẹp đạo đức, cho phẩm giá con người vượt lên trên địa vị xã hội.
Tác phẩm đã được chuyển thể thành nhiều phiên bản phim và truyền hình, trong đó nổi tiếng nhất là bộ phim truyền hình Brazil từng gây tiếng vang lớn tại nhiều quốc gia, trong đó có Việt Nam. Qua thời gian, câu chuyện về Isaura vẫn chạm đến cảm xúc người đọc bởi nó đặt ra vấn đề phổ quát: con người sinh ra có quyền được tự do và được yêu thương.
Nô Tì Isaura vì thế không chỉ là tiểu thuyết lãng mạn, mà còn là tiếng nói nhân đạo mạnh mẽ, góp phần thức tỉnh nhận thức xã hội về sự phi nhân của chế độ nô lệ và giá trị bất khả xâm phạm của nhân phẩm.
