Chùa Đàn là một trong những tác phẩm đặc sắc nhất của Nguyễn Tuân trước Cách mạng tháng Tám, kết tinh rõ nét phong cách tài hoa, uyên bác và giàu chất duy mỹ của ông. Tác phẩm không chỉ là một câu chuyện về âm nhạc, về cái đẹp và sự si mê, mà còn là hành trình đi tìm sự tuyệt đối trong nghệ thuật – một hành trình vừa mê đắm vừa bi kịch.
Bối cảnh truyện xoay quanh nhân vật Lãnh Út – một nghệ sĩ tài hoa, say đắm tiếng đàn đến mức tách mình khỏi đời sống thực tại. Trong không gian u tịch của ngôi chùa cổ, tiếng đàn trở thành linh hồn của câu chuyện, vừa là phương tiện biểu đạt cảm xúc, vừa là biểu tượng cho khát vọng vươn tới cái đẹp tinh ròng. Âm thanh trong Chùa Đàn không chỉ để nghe, mà để “thấy”, để “chạm”, để ám ảnh. Nguyễn Tuân đã sử dụng ngôn ngữ như một nhạc cụ, khiến từng câu văn ngân rung, khi dồn dập, khi buông lơi, tạo nên một thứ nhạc điệu riêng biệt không lẫn với bất kỳ ai.
Điểm nổi bật của tác phẩm nằm ở quan niệm nghệ thuật đầy cực đoan nhưng cũng rất đẹp đẽ: nghệ thuật là một tôn giáo. Người nghệ sĩ chân chính phải dâng hiến toàn bộ tâm hồn, thậm chí cả cuộc đời mình cho cái đẹp. Lãnh Út sống trong cõi riêng của tiếng đàn, khước từ những ràng buộc đời thường, coi âm nhạc là cứu cánh tối thượng. Sự tận hiến ấy vừa khiến nhân vật trở nên cao khiết, vừa đẩy anh vào bi kịch của cô độc và đổ vỡ.
Nguyễn Tuân đã xây dựng một không khí huyền ảo, nửa thực nửa mộng. Ngôi chùa không đơn thuần là bối cảnh, mà là một không gian tâm linh – nơi nghệ thuật và linh hồn con người gặp nhau. Những chi tiết mang màu sắc liêu trai, những đoạn văn miêu tả âm thanh đầy ám ảnh, cùng với cấu trúc truyện mang tính tượng trưng đã tạo nên một thế giới vừa cổ kính vừa siêu thực. Ở đó, cái đẹp không phải thứ dễ nắm bắt; nó mong manh, bí ẩn và luôn đòi hỏi sự trả giá.
Tác phẩm còn phản ánh tâm thế của một lớp trí thức tiểu tư sản trước thời cuộc. Khi xã hội biến động, khi những giá trị cũ lung lay, con người tìm cách ẩn mình trong nghệ thuật như một nơi trú ẩn tinh thần. Chùa Đàn vì thế không chỉ là câu chuyện về một nghệ sĩ, mà còn là tiếng thở dài của một thời đại đang đi đến hồi kết.
Về mặt ngôn ngữ, Nguyễn Tuân phô diễn vốn từ phong phú và khả năng tạo hình bậc thầy. Câu văn giàu nhịp điệu, hình ảnh được chạm khắc tinh tế, nhiều đoạn mang sắc thái cổ phong nhưng vẫn sống động. Đọc Chùa Đàn, người ta không chỉ theo dõi một cốt truyện, mà còn thưởng thức một bức tranh ngôn từ, nơi từng chi tiết đều được chăm chút như một tác phẩm nghệ thuật độc lập.
Chùa Đàn là minh chứng cho khát vọng đi đến tận cùng cái đẹp của Nguyễn Tuân – một nhà văn suốt đời tôn thờ sự tài hoa và khác biệt. Tác phẩm để lại dư âm sâu lắng về mối quan hệ giữa nghệ thuật và đời sống, giữa đam mê và hiện thực, giữa sự thanh cao và cái giá phải trả.
