Đội Gạo Lên Chùa của Nguyễn Xuân Khánh là một tiểu thuyết đồ sộ và giàu chiều sâu, tiếp nối mạch suy tư văn hóa – lịch sử đặc trưng trong sáng tác của ông. Tác phẩm không chỉ kể một câu chuyện về làng quê Bắc Bộ mà còn mở ra bức tranh rộng lớn về đời sống tinh thần của người Việt trong những biến động dữ dội của thế kỷ XX.
Lấy bối cảnh một ngôi làng truyền thống, câu chuyện xoay quanh số phận nhiều nhân vật thuộc các thế hệ khác nhau, từ những người nông dân chất phác đến tầng lớp trí thức và những người tu hành. Ngôi chùa trong tác phẩm không đơn thuần là không gian tôn giáo mà trở thành trung tâm văn hóa, nơi lưu giữ ký ức cộng đồng và phản chiếu những đổi thay của xã hội. Hình ảnh đội gạo lên chùa vừa gợi nét đẹp tín ngưỡng dân gian, vừa biểu trưng cho sự gắn kết giữa đời sống thế tục và đời sống tâm linh.
Tác phẩm đi sâu vào những xung đột giữa truyền thống và hiện đại, giữa niềm tin tôn giáo và những trào lưu tư tưởng mới. Qua từng biến cố lịch sử, từ cải cách ruộng đất đến chiến tranh và thời kỳ đổi mới, số phận con người hiện lên với đầy đủ bi kịch và mất mát nhưng cũng không thiếu những khoảnh khắc nhân ái và bao dung. Nguyễn Xuân Khánh không nhìn lịch sử như một chuỗi sự kiện khô cứng mà như dòng chảy tác động trực tiếp đến tâm hồn và lựa chọn của từng cá nhân.
Văn phong của ông chậm rãi, đậm chất suy tư, giàu chất liệu văn hóa dân gian và triết lý Phật giáo. Đội Gạo Lên Chùa vì thế không chỉ là một tiểu thuyết lịch sử – xã hội mà còn là hành trình tìm kiếm bản sắc và ý nghĩa tồn tại trong một thế giới luôn biến động.
