Câu Chuyện Kinh Tế – Narrative Economics của Robert J. Shiller là một tác phẩm độc đáo, mở ra một cách nhìn mới mẻ về cách nền kinh tế vận hành và biến động. Thay vì chỉ dựa vào các mô hình toán học, chỉ số thống kê hay giả định về tính duy lý tuyệt đối của con người, Shiller đưa “câu chuyện” – những niềm tin, lời kể, tin đồn và diễn ngôn lan truyền trong xã hội – trở thành trung tâm của phân tích kinh tế. Theo ông, chính những câu chuyện này mới là động lực âm thầm nhưng mạnh mẽ chi phối hành vi của con người và từ đó tác động sâu rộng đến thị trường, chu kỳ kinh tế và các cuộc khủng hoảng.
Robert J. Shiller, nhà kinh tế học đoạt giải Nobel, xuất phát từ quan sát rằng con người không chỉ phản ứng với dữ liệu, mà còn với những câu chuyện họ tin là đúng. Một câu chuyện hấp dẫn, dễ nhớ và dễ lan truyền có thể ảnh hưởng đến quyết định tiêu dùng, đầu tư và chính sách mạnh hơn nhiều so với những con số khô khan. Câu Chuyện Kinh Tế vì vậy không chỉ là một cuốn sách kinh tế học, mà còn là sự giao thoa giữa kinh tế, tâm lý học, xã hội học và truyền thông.
Nội dung cuốn sách phân tích cách các “câu chuyện kinh tế” hình thành, lan truyền và suy tàn tương tự như cách virus lây nhiễm. Shiller đưa ra nhiều ví dụ sinh động, từ những câu chuyện về “giấc mơ sở hữu nhà”, “công nghệ sẽ thay đổi tất cả”, cho đến nỗi sợ lạm phát hay niềm tin rằng thị trường chứng khoán luôn tăng trong dài hạn. Khi những câu chuyện này lan rộng, chúng tạo ra làn sóng hành vi tập thể, đẩy giá tài sản lên cao hoặc kéo cả nền kinh tế vào suy thoái, bất chấp các yếu tố cơ bản.
Một điểm quan trọng của Câu Chuyện Kinh Tế là cách Shiller lý giải các cuộc khủng hoảng kinh tế lớn không chỉ bằng nguyên nhân tài chính hay chính sách, mà bằng sự bùng nổ và sụp đổ của các câu chuyện chi phối niềm tin xã hội. Trong bong bóng nhà đất hay khủng hoảng tài chính, không chỉ có lãi suất thấp hay sản phẩm tài chính phức tạp, mà còn có những câu chuyện lạc quan thái quá khiến con người tin rằng rủi ro đã biến mất. Khi câu chuyện đảo chiều, nỗi sợ hãi lan nhanh không kém, dẫn đến phản ứng dây chuyền trong toàn bộ hệ thống.
Cuốn sách cũng đặt ra một thách thức lớn đối với kinh tế học truyền thống: nếu hành vi con người bị dẫn dắt bởi câu chuyện, thì việc dự báo kinh tế cần phải quan tâm nhiều hơn đến văn hóa, truyền thông và tâm lý đám đông. Shiller không phủ nhận vai trò của dữ liệu và mô hình, nhưng ông cho rằng chúng chỉ thực sự có ý nghĩa khi được đặt trong bối cảnh những câu chuyện đang thịnh hành trong xã hội tại một thời điểm nhất định.
Về phong cách, Câu Chuyện Kinh Tế được viết với giọng điệu gần gũi, giàu ví dụ và dễ tiếp cận, dù đề cập đến những vấn đề phức tạp. Shiller kể lại các hiện tượng kinh tế như những dòng chảy sống động của đời sống xã hội, khiến người đọc nhận ra rằng kinh tế không tách rời con người, niềm tin và cảm xúc của họ. Đây là cuốn sách đặc biệt phù hợp với những ai muốn hiểu kinh tế theo chiều sâu nhân văn, vượt ra ngoài khuôn khổ biểu đồ và con số.
Câu Chuyện Kinh Tế mang lại một góc nhìn có sức gợi mở mạnh mẽ: muốn hiểu và ứng xử tốt hơn với nền kinh tế, cần lắng nghe những câu chuyện đang được kể, đang được tin và đang chi phối cách con người hành động mỗi ngày.
