Khi Loài Vật Lên Ngôi là tên tiếng Việt của tiểu thuyết nổi tiếng War with the Newts (Cuộc chiến với loài kỳ giông) của Karel Čapek, xuất bản năm 1936. Đây là một trong những tác phẩm tiêu biểu của văn học khoa học viễn tưởng – châm biếm chính trị châu Âu giữa hai cuộc thế chiến.
Câu chuyện bắt đầu khi con người phát hiện một loài kỳ giông thông minh, có khả năng học hỏi và lao động. Ban đầu, loài vật này được khai thác như nguồn nhân công giá rẻ: chúng giúp xây dựng đê điều, mở rộng bờ biển, phục vụ các lợi ích kinh tế. Tuy nhiên, cùng với sự phát triển và tổ chức ngày càng quy củ, loài kỳ giông dần trở thành thế lực đe dọa chính loài người.
Thông qua hình tượng “loài vật lên ngôi”, Karel Čapek đã dựng nên một ẩn dụ sắc bén về chủ nghĩa thực dân, chủ nghĩa tư bản khai thác vô độ và đặc biệt là sự trỗi dậy của chủ nghĩa phát xít ở châu Âu thời bấy giờ. Con người vì lòng tham và sự thiển cận đã tiếp tay cho mối nguy của chính mình. Khi nhận ra hậu quả, mọi thứ đã vượt khỏi tầm kiểm soát.
Tác phẩm nổi bật bởi lối viết pha trộn giữa tiểu thuyết, phóng sự giả tưởng và tài liệu báo chí hư cấu. Čapek sử dụng giọng điệu châm biếm lạnh lùng, đôi khi hài hước, để bóc trần sự đạo đức giả và những toan tính chính trị của các cường quốc. Ông không chỉ kể một câu chuyện viễn tưởng, mà còn dựng nên bức tranh toàn cảnh về xã hội hiện đại với đầy rẫy mâu thuẫn.
Dù ra đời gần một thế kỷ trước, Khi Loài Vật Lên Ngôi vẫn mang tính thời sự. Tác phẩm đặt ra những câu hỏi sâu sắc: Điều gì xảy ra khi con người đặt lợi nhuận lên trên đạo đức? Khi khoa học và tiến bộ kỹ thuật không đi kèm trách nhiệm? Và liệu nhân loại có đang tự tạo ra những “loài vật” mới – những thế lực có thể vượt khỏi tầm kiểm soát của chính mình?
Với sức tưởng tượng độc đáo và tầm nhìn tiên tri, Karel Čapek đã tạo nên một kiệt tác vừa giải trí vừa cảnh tỉnh. Khi Loài Vật Lên Ngôi không chỉ là truyện khoa học viễn tưởng, mà còn là bản cáo trạng đầy trí tuệ về những sai lầm cố hữu của con người.
