Rừng Khộp Mùa Thay Lá của Nguyễn Vũ Điền thực chất là hồi ký – bút ký chiến trường, ghi lại quãng đời tác giả với tư cách một người lính sống, hành quân, chiến đấu và tồn tại giữa vùng rừng khộp Tây Nguyên trong thời chiến. Đây không phải là sách viết về thiên nhiên thuần túy, mà là ký ức chiến tranh nhìn từ góc nhìn rất thấp: người lính bình thường giữa rừng.
Hình ảnh người lính trong tác phẩm hiện lên trần trụi, mệt mỏi và cô độc, hoàn toàn khác với kiểu người lính lý tưởng hóa thường thấy. Đó là những con người trẻ tuổi bị ném vào không gian rừng khộp khô khốc, thiếu nước, thiếu lương thực, thiếu cả cảm giác về thời gian. Người lính trong sách sống giữa nắng hạn, sốt rét rừng, đói khát, cái chết rình rập từng ngày – không phải bằng những trận đánh hoành tráng, mà bằng sự hao mòn thể xác và tinh thần.
Người lính ấy không nói nhiều về chiến công. Thứ được kể nhiều hơn là những chặng hành quân dài, những đêm nằm rừng, những cơn sốt run người, những lần chứng kiến đồng đội gục xuống vì bệnh tật hoặc bom đạn mà không kịp làm gì. Chiến tranh trong Rừng Khộp Mùa Thay Lá hiện ra như một trạng thái sống kéo dài, nơi con người phải học cách chịu đựng hơn là chiến đấu.
Rừng khộp trở thành không gian thử thách người lính đến tận cùng. Mùa rừng trút lá, cây trơ cành, đất khô nứt nẻ, nắng như thiêu đốt – cũng là lúc người lính rơi vào trạng thái trơ trọi nhất. Trong hoàn cảnh ấy, người lính không còn giữ được những cảm xúc lớn lao; họ sống bằng bản năng sinh tồn, bằng tình đồng đội mong manh nhưng sống còn. Một ánh nhìn, một miếng nước chia nhau, một cử chỉ im lặng cũng đủ để giữ người ta không sụp đổ.
Điểm đáng giá của cuốn hồi ký là cách Nguyễn Vũ Điền để người lính hiện diện như con người, không phải biểu tượng. Người lính biết sợ, biết mệt, biết hoài nghi, biết nhớ nhà, và có lúc thấy chiến tranh vô nghĩa. Những suy nghĩ đó không được lên giọng triết lý, mà thấm ra từ hoàn cảnh sống: khi rừng cứ thay lá, đồng đội cứ lần lượt biến mất, còn chiến tranh thì chưa thấy hồi kết.
Hình ảnh rừng khộp mùa thay lá song hành với số phận người lính: rụng rơi, trơ trọi nhưng vẫn phải đứng vững. Không có bi kịch được đẩy lên cao trào, không có lời kết luận đạo đức. Chỉ có ký ức được giữ lại, như chính tác giả đang cố níu một thời đã qua – nơi người lính sống sót trở về, mang theo cả rừng trong mình.
Rừng Khộp Mùa Thay Lá vì vậy là một cuốn sách về người lính trong chiến tranh nhìn từ bên trong, không anh hùng ca, không khẩu hiệu, mà là sự thật lặng lẽ, nặng và dai. Đây là cuốn hồi ký dành cho người đọc đủ kiên nhẫn để nhìn thẳng vào chiến tranh như nó đã từng tồn tại: khô, khắc nghiệt, và để lại dấu vết rất lâu trong con người.
