Sau Dãy Trường Sơn của Lý Văn Sâm là một tác phẩm mang đậm dấu ấn văn học kháng chiến, nơi lịch sử không được kể lại bằng giọng sử biên niên mà hiện lên qua số phận con người, qua những day dứt âm thầm và những lựa chọn không thể né tránh của một thế hệ sống giữa biến động lớn lao của dân tộc.
Lý Văn Sâm vốn được biết đến như một cây bút có nền tảng văn hóa sâu, am hiểu lịch sử và đặc biệt nhạy cảm với đời sống nội tâm. Trong Sau Dãy Trường Sơn, ông không đặt trọng tâm vào các trận đánh hay chiến công mang tính tuyên dương, mà hướng ngòi bút vào “phía sau” của chiến tranh: những con người đi qua Trường Sơn, mang theo lý tưởng, ký ức, tình yêu, mất mát và cả những vết thương không dễ gọi tên. Dãy Trường Sơn trong tác phẩm vừa là không gian địa lý, vừa là biểu tượng của ranh giới: giữa hậu phương và tiền tuyến, giữa đời sống riêng tư và nghĩa vụ chung, giữa quá khứ yên bình và hiện thực khốc liệt.
Tác phẩm gây ấn tượng bởi không khí trầm lắng, giàu suy tư. Nhịp kể chậm rãi, tiết chế cảm xúc, nhưng chính sự kìm nén ấy lại tạo nên chiều sâu. Nhân vật của Lý Văn Sâm không ồn ào, không bi lụy, họ sống và chịu đựng trong im lặng, để những dằn vặt nội tâm tự cất tiếng. Chiến tranh hiện ra không chỉ như một hoàn cảnh lịch sử, mà như một phép thử đạo đức, nơi con người buộc phải tự đối diện với bản thân: điều gì là đúng, điều gì là cần thiết, và điều gì phải chấp nhận đánh đổi.
Ngôn ngữ trong Sau Dãy Trường Sơn mang nét mộc mạc, giàu chất Nam Bộ nhưng không thô ráp. Lối viết giản dị, ít phô trương tu từ, tạo cảm giác gần với đời sống thực. Những đoạn miêu tả thiên nhiên, rừng núi, đường hành quân không chỉ làm nền mà còn góp phần phản chiếu tâm trạng nhân vật. Trường Sơn hiện lên vừa hùng vĩ vừa khắc nghiệt, như một nhân chứng câm lặng cho những hy sinh thầm lặng của con người.
Một điểm đáng chú ý của tác phẩm là cách Lý Văn Sâm nhìn con người trong chiến tranh bằng cái nhìn nhân văn, không tuyệt đối hóa. Nhân vật có lý tưởng, nhưng cũng có yếu mềm; có lòng can đảm, nhưng không phải lúc nào cũng kiên định. Chính sự không hoàn hảo ấy khiến họ trở nên chân thực. Nhà văn không tìm cách “làm đẹp” chiến tranh, cũng không tô đậm bi kịch, mà để hiện thực tự bộc lộ sức nặng của nó.
Trong dòng văn học kháng chiến Việt Nam, Sau Dãy Trường Sơn không phải là tác phẩm ồn ào hay mang tính biểu tượng rộng lớn, nhưng lại có giá trị bền bỉ nhờ chiều sâu tư tưởng và sự tinh tế trong cách tiếp cận con người. Đây là cuốn sách dành cho những ai muốn đọc chiến tranh bằng một nhịp điệu chậm, để lắng nghe những tiếng nói nhỏ, những mất mát không nằm trên trang sử, nhưng in hằn trong đời sống tinh thần của cả một thế hệ.
Với Sau Dãy Trường Sơn, Lý Văn Sâm để lại một tác phẩm giàu tính suy ngẫm, nơi lịch sử và văn chương gặp nhau ở điểm giao của ký ức, nhân tính và trách nhiệm con người trước thời đại.
