Số Ít Được Lựa Chọn: Giáo dục định hình nên lịch sử Do Thái như thế nào? của Maristella Botticini và Zvi Eckstein là một công trình lịch sử – kinh tế học đặc biệt, mang tham vọng giải thích vì sao người Do Thái, dù chỉ chiếm một tỷ lệ dân số rất nhỏ, lại có ảnh hưởng vượt trội trong các lĩnh vực tri thức, thương mại, tài chính và khoa học suốt nhiều thế kỷ. Thay vì viện dẫn những lý giải quen thuộc như “thiên phú bẩm sinh” hay “âm mưu lịch sử”, cuốn sách đưa ra một luận điểm táo bạo: chính giáo dục, cụ thể là việc phổ cập học chữ từ rất sớm, đã tạo nên con đường lịch sử khác biệt của người Do Thái.
Trung tâm lập luận của Botticini và Eckstein nằm ở một bước ngoặt quan trọng sau khi Đền thờ thứ hai bị phá hủy vào năm 70. TCN. Trong bối cảnh mất đi nền tảng tôn giáo – chính trị cũ, giới lãnh đạo Do Thái đã tái cấu trúc cộng đồng xoay quanh việc học Kinh Torah. Việc mỗi người đàn ông Do Thái phải biết đọc để hiểu luật tôn giáo dần trở thành chuẩn mực. Điều này biến giáo dục từ đặc quyền của tầng lớp tinh hoa thành nghĩa vụ tôn giáo phổ quát – một hiện tượng gần như độc nhất trong thế giới cổ đại.
Cuốn sách cho thấy quyết định ấy không chỉ mang ý nghĩa tôn giáo, mà còn tạo ra những hệ quả kinh tế – xã hội sâu rộng. Trong các xã hội nông nghiệp thời trung cổ, nơi lao động tay chân chiếm ưu thế, yêu cầu học chữ khiến nhiều người Do Thái rời bỏ nông nghiệp, chuyển sang các nghề đòi hỏi kỹ năng trí tuệ như thương mại, thủ công tinh xảo, kế toán, cho vay và sau này là tài chính. Giáo dục, từ chỗ là chi phí tôn giáo, dần trở thành lợi thế kinh tế cạnh tranh.
Một điểm đặc sắc của Số Ít Được Lựa Chọn là cách tác giả kết hợp lịch sử với kinh tế học định lượng. Botticini và Eckstein sử dụng dữ liệu dân số, thu nhập, nghề nghiệp và di cư để chứng minh rằng sự suy giảm dân số Do Thái trong nhiều thế kỷ đầu không phải do đàn áp hay diệt chủng, mà chủ yếu do lựa chọn cải đạo của những người không thể hoặc không muốn gánh chi phí giáo dục bắt buộc. Như vậy, cộng đồng Do Thái không chỉ “được lựa chọn”, mà còn là kết quả của quá trình tự chọn lọc kéo dài.
Cuốn sách cũng đặt câu chuyện Do Thái vào bối cảnh rộng hơn của lịch sử toàn cầu. Khi thương mại đường dài và kinh tế tiền tệ phát triển mạnh ở thế giới Hồi giáo và châu Âu, lợi thế về học vấn giúp người Do Thái nhanh chóng thích nghi và vươn lên. Giáo dục không chỉ giúp họ tồn tại trong lưu vong, mà còn tạo ra một mạng lưới tri thức xuyên biên giới, nơi chữ viết, luật pháp và hợp đồng trở thành công cụ sinh tồn.
Văn phong của Số Ít Được Lựa Chọn mang tính học thuật nhưng mạch lạc, lập luận chặt chẽ và giàu sức thuyết phục. Cuốn sách không lý tưởng hóa lịch sử Do Thái, mà trình bày nó như một chuỗi lựa chọn có chi phí và hệ quả rõ ràng. Giáo dục hiện lên không phải như phép màu, mà như một khoản đầu tư dài hạn, đòi hỏi hy sinh, nhưng mang lại lợi tức bền vững qua nhiều thế hệ.
Số Ít Được Lựa Chọn không chỉ là một cuốn sách về người Do Thái. Nó là một suy ngẫm sâu sắc về vai trò của giáo dục trong việc định hình số phận cộng đồng và lịch sử nhân loại, gợi mở những câu hỏi lớn về tri thức, lựa chọn và con đường phát triển của các xã hội.
