Trong Rừng Nho là một tiểu thuyết đặc sắc của Ngô Tất Tố, tiếp tục khẳng định vị trí của ông trong dòng văn học hiện thực phê phán Việt Nam trước Cách mạng. Nếu Tắt Đèn khắc họa bi kịch người nông dân dưới ách sưu thuế, thì Trong Rừng Nho lại tập trung vào tầng lớp nho sĩ và bộ máy làng xã mục ruỗng, nơi những giá trị đạo đức truyền thống bị biến dạng bởi quyền lực và lợi ích cá nhân.
Tác phẩm dựng lên một “rừng nho” – hình ảnh ẩn dụ cho giới nho học cuối mùa. Đó không còn là những bậc quân tử sống theo lý tưởng “tu thân, tề gia, trị quốc, bình thiên hạ”, mà là một lớp người sa sút, bảo thủ, dùng chữ nghĩa và danh phận để che đậy sự hủ bại. Qua những nhân vật cụ thể, Ngô Tất Tố vạch trần bộ mặt giả dối của những kẻ nhân danh đạo lý nhưng sẵn sàng chà đạp lên công bằng và nhân phẩm.
Điểm mạnh của Trong Rừng Nho nằm ở giọng văn châm biếm sắc sảo. Tác giả không chỉ kể chuyện, mà còn lồng vào đó những nhận xét thâm thúy, nhiều khi mỉa mai đến cay đắng. Cái “rừng” trong nhan đề không phải nơi xanh tốt, mà là một mê cung rối rắm của lễ nghi, hủ tục và toan tính. Người đọc bị cuốn vào mạng lưới quan hệ chằng chịt của làng xã, nơi mọi quyết định đều bị chi phối bởi danh dự, thể diện và lợi ích phe nhóm.
Bên cạnh yếu tố phê phán, tác phẩm còn thể hiện sự am hiểu sâu sắc của Ngô Tất Tố về văn hóa Nho học và cơ cấu xã hội truyền thống. Ông không phủ nhận hoàn toàn giá trị của Nho giáo, nhưng cho thấy khi những nguyên tắc đạo đức bị biến thành công cụ quyền lực, chúng sẽ trở nên méo mó. Chính sự tha hóa ấy đã đẩy nhiều phận người vào cảnh bế tắc.
Ngôn ngữ trong Trong Rừng Nho đậm chất đời sống, kết hợp giữa khẩu ngữ và lối diễn đạt mang màu sắc cổ phong. Nhịp truyện không quá dồn dập, nhưng mỗi tình huống đều được xây dựng có chủ đích, nhằm làm nổi bật sự đối lập giữa danh nghĩa đạo lý và thực tế trần trụi. Nhờ vậy, tác phẩm vừa có giá trị văn học, vừa như một tài liệu xã hội phản ánh giai đoạn chuyển mình đầy mâu thuẫn.
Trong tiến trình văn học Việt Nam hiện đại, Trong Rừng Nho góp phần hoàn thiện bức tranh hiện thực về xã hội nửa phong kiến nửa thực dân. Tác phẩm không chỉ phơi bày sự khủng hoảng của một tầng lớp trí thức cũ, mà còn đặt ra câu hỏi về con đường đổi mới của xã hội.
Đọc Trong Rừng Nho, người ta nhận ra sức mạnh của ngòi bút Ngô Tất Tố: thẳng thắn, tỉnh táo và giàu tinh thần phản biện. Tác phẩm vẫn giữ nguyên giá trị khi nhắc nhớ rằng bất kỳ hệ thống nào, nếu không gắn với đạo đức thực chất, đều có thể trở thành một “khu rừng” đầy bóng tối.
