Việt Án Lần Theo Trang Sử Cũ của Trần Đình Ba là một cuốn sách đặc biệt, nằm ở ranh giới giữa khảo cứu lịch sử và văn xuôi kể chuyện, nơi các vụ án trong quá khứ được tái hiện như những cánh cửa mở vào đời sống xã hội, pháp lý và đạo lý của người Việt xưa. Không tiếp cận lịch sử bằng dòng sự kiện khô khan, tác giả chọn con đường lần theo các “án” – những vụ việc, tranh chấp, oan khuất hay xử phạt – để soi chiếu cả một giai đoạn lịch sử thông qua số phận con người.
Điểm hấp dẫn của cuốn sách nằm ở cách Trần Đình Ba biến sử liệu thành câu chuyện. Mỗi vụ án được kể lại với bối cảnh rõ ràng, nhân vật cụ thể và diễn biến có lớp lang, giúp người đọc hình dung được không khí xã hội của từng thời kỳ. Qua đó, lịch sử không còn là những mốc thời gian xa xôi, mà trở thành đời sống thật, nơi con người phải đối diện với quyền lực, luật lệ, tập tục và cả sự bất công.
Việt Án Lần Theo Trang Sử Cũ không chỉ dừng lại ở việc kể lại các vụ án, mà còn đi sâu phân tích tư duy pháp lý và đạo đức của xã hội truyền thống. Những phán quyết, cách điều tra, xử lý tranh chấp cho thấy quan niệm về công lý, trật tự và trách nhiệm cá nhân trong bối cảnh văn hóa Nho giáo và chế độ phong kiến. Có những vụ án phản ánh sự nghiêm minh của luật pháp, nhưng cũng có những trường hợp cho thấy giới hạn của công lý khi bị chi phối bởi quyền lực, địa vị hay định kiến xã hội.
Một giá trị quan trọng khác của cuốn sách là khả năng gợi mở suy ngẫm về hiện tại. Khi đọc lại những vụ án xưa, người đọc dễ nhận ra nhiều vấn đề vẫn còn tính thời sự: oan sai, lạm quyền, mâu thuẫn giữa luật lệ và đạo lý, giữa lý trí và cảm tính. Trần Đình Ba không áp đặt kết luận, mà để các câu chuyện tự đặt ra những suy tư về bản chất của công bằng và trách nhiệm của con người trong guồng máy xã hội.
Văn phong của tác giả dung hòa được hai yếu tố tưởng chừng đối lập: tính chính xác của khảo cứu và sự hấp dẫn của tự sự. Ngôn ngữ rõ ràng, tiết chế, không phô trương, nhưng đủ sinh động để người đọc theo dõi mạch truyện một cách tự nhiên. Cách kể chậm rãi, cẩn trọng cũng thể hiện sự tôn trọng đối với lịch sử, tránh việc giật gân hay đơn giản hóa các vấn đề phức tạp.
Việt Án Lần Theo Trang Sử Cũ phù hợp với những người yêu lịch sử, quan tâm đến luật pháp truyền thống và muốn hiểu sâu hơn về đời sống xã hội Việt Nam trong quá khứ. Cuốn sách cho thấy rằng lịch sử không chỉ được viết bằng chiến công hay triều đại, mà còn được lưu giữ trong những vụ án âm thầm, nơi số phận con người phản chiếu rõ nét nhất bộ mặt của thời đại mà họ đang sống.
