Vô Ngã Vô Ưu – Thiền Quán Về Phật Giáo của Ayya Khema là một tác phẩm thiền học sâu sắc, tập trung trực diện vào cốt lõi của con đường giải thoát trong Phật giáo: tuệ giác vô ngã và sự chấm dứt khổ ưu. Cuốn sách không tìm cách làm dịu người đọc bằng những lời an ủi tinh thần ngắn hạn, mà mời gọi một cuộc quán chiếu nghiêm túc, nơi an lạc chỉ có thể nảy sinh khi cái tôi được nhìn thẳng, hiểu rõ và buông xả.
Ayya Khema là một trong những nữ thiền sư Theravāda có ảnh hưởng lớn trong thế kỷ XX. Với kinh nghiệm tu tập và giảng dạy sâu rộng, bà trình bày thiền quán không như một kỹ thuật thư giãn, mà như một tiến trình chuyển hóa triệt để nhận thức về bản thân và thế giới. Trong Vô Ngã Vô Ưu – Thiền Quán Về Phật Giáo, vô ngã không được diễn giải như một khái niệm triết học trừu tượng, mà như một kinh nghiệm sống có thể được thể nghiệm trực tiếp qua thiền định và chánh niệm.
Trọng tâm của cuốn sách là mối liên hệ mật thiết giữa vô ngã và vô ưu. Theo Ayya Khema, ưu não sinh khởi khi con người bám chặt vào ý niệm “tôi” và “của tôi”: thân thể này là tôi, cảm xúc này là tôi, suy nghĩ này là tôi. Khi những gì được xem là “tôi” bị đe dọa, thay đổi hay mất đi, khổ đau tất yếu xuất hiện. Thiền quán, trong tinh thần mà bà trình bày, là con đường giúp thấy rõ tính vô thường, không tự chủ và không có chủ thể độc lập của mọi hiện tượng tâm – thân.
Nội dung Vô Ngã Vô Ưu – Thiền Quán Về Phật Giáo được triển khai xoay quanh các yếu tố căn bản của con đường tu tập: chánh niệm, định và tuệ. Ayya Khema giải thích cách quan sát cảm thọ, tâm hành và ý thức một cách tỉnh táo, không đồng hóa và không né tránh. Khi sự quan sát trở nên thuần thục, người hành thiền bắt đầu nhận ra rằng những gì trước đây tưởng là “bản ngã” thực chất chỉ là những tiến trình sinh diệt liên tục. Từ tuệ giác ấy, sự nhẹ nhõm và tự do nội tâm dần hiển lộ.
Một điểm đáng chú ý của cuốn sách là tính thẳng thắn và không thỏa hiệp. Ayya Khema không làm mềm giáo pháp để chiều theo thói quen tìm kiếm sự dễ chịu. Bà nhiều lần nhấn mạnh rằng thiền quán có thể đưa người hành giả đối diện với những tầng sâu khó chịu của tâm thức, nơi sợ hãi, dính mắc và ảo tưởng về cái tôi bộc lộ rõ ràng. Tuy nhiên, chính sự đối diện trung thực ấy mới là điều kiện để trí tuệ sinh khởi và ưu não được chuyển hóa tận gốc.
Văn phong của Ayya Khema trong Vô Ngã Vô Ưu – Thiền Quán Về Phật Giáo mạch lạc, rõ ràng và mang tính chỉ dẫn thực hành cao. Bà không sa đà vào thuật ngữ phức tạp, nhưng cũng không giản lược giáo pháp thành những khẩu hiệu dễ nghe. Mỗi lập luận đều hướng về mục tiêu duy nhất: giúp người đọc tự mình thấy ra bản chất của khổ và con đường chấm dứt khổ.
Vô Ngã Vô Ưu – Thiền Quán Về Phật Giáo phù hợp với những ai đã có nền tảng nhất định về thiền hoặc Phật học, những người mong muốn đi sâu vào tuệ giác vô ngã như một kinh nghiệm sống, chứ không chỉ là tri thức. Cuốn sách giống như một lời nhắc tỉnh táo rằng bình an không đến từ việc củng cố cái tôi, mà từ sự buông xả dần dần những gì ta từng lầm tưởng là “mình”.
