Trốn Nợ của Ma Văn Kháng là một tiểu thuyết ngắn mang đậm phong cách hiện thực – trào lộng đặc trưng của ông, phản ánh những xáo trộn xã hội và tâm thế con người Việt Nam trong giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ của đời sống kinh tế. Tác phẩm không chỉ kể một câu chuyện cá nhân tưởng như nhỏ nhặt, mà từ đó mở ra bức tranh rộng hơn về đạo lý, trách nhiệm và sự chông chênh của các giá trị truyền thống trước sức ép của đồng tiền.
Nhân vật trung tâm của Trốn Nợ là một con người bình thường, không xấu xa bẩm sinh, nhưng bị đẩy vào thế bí bởi những ràng buộc kinh tế và quan hệ xã hội phức tạp. Việc “trốn nợ” trong tác phẩm không đơn thuần là hành vi né tránh nghĩa vụ tài chính, mà trở thành biểu hiện của sự khủng hoảng tinh thần: sợ hãi, xấu hổ, tự trọng bị tổn thương và cảm giác mất chỗ đứng trong cộng đồng. Ma Văn Kháng khai thác trạng thái này với con mắt tinh tế, vừa sắc lạnh, vừa giàu cảm thông.
Bối cảnh truyện là không gian xã hội quen thuộc: khu phố, cơ quan, gia đình, nơi các mối quan hệ đan xen giữa tình nghĩa và lợi ích. Qua đó, tác giả cho thấy đồng tiền không chỉ chi phối hành vi, mà còn âm thầm làm biến dạng cách con người nhìn nhau. Chủ nợ, con nợ, bạn bè, người thân đều bị cuốn vào một mạng lưới ứng xử đầy mâu thuẫn, nơi ranh giới giữa đúng – sai, cảm thông – phán xét trở nên mờ nhạt.
Điểm nổi bật của Trốn Nợ nằm ở giọng điệu tự sự. Ma Văn Kháng sử dụng chất hài hước chua chát, đôi khi pha chút mỉa mai, để làm dịu đi không khí nặng nề của câu chuyện. Những tình huống trớ trêu, những suy nghĩ quanh co của nhân vật vừa gây cười, vừa gợi ra nỗi buồn sâu kín. Tiếng cười trong tác phẩm không mang tính giải trí đơn thuần, mà là phương tiện để phơi bày những nghịch lý của đời sống.
Về mặt tâm lý, tiểu thuyết đi sâu vào trạng thái tự vấn của con người khi bị đặt trước áp lực xã hội. Nhân vật chính không ngừng giằng co giữa mong muốn giữ gìn danh dự và thực tế khắc nghiệt buộc phải lẩn tránh. Sự trốn chạy vì thế không chỉ diễn ra trong không gian vật lý, mà còn là cuộc trốn chạy nội tâm, nơi con người cố né tránh chính cảm giác thất bại của bản thân.
Trốn Nợ cho thấy rõ sở trường của Ma Văn Kháng trong việc nắm bắt những vấn đề rất đời, rất nhỏ, nhưng có sức khái quát lớn. Không cần những biến cố dữ dội, tác phẩm vẫn tạo được dư âm bởi nó chạm đến nỗi lo âu quen thuộc của con người hiện đại: áp lực vật chất, sự mong manh của niềm tin và câu hỏi về trách nhiệm cá nhân trong một xã hội đang đổi thay nhanh chóng. Cuốn sách vì thế không chỉ phản ánh một hoàn cảnh cụ thể, mà còn gợi ra nhiều suy ngẫm về cách con người đối diện với thất bại và giữ gìn phẩm giá giữa những thử thách đời thường.
