CIA và Các Tướng Lãnh Cộng Hòa của Thomas L. Ahern là một công trình nghiên cứu lịch sử – tình báo đặc biệt quan trọng, tập trung soi chiếu mối quan hệ phức tạp giữa Cơ quan Tình báo Trung ương Hoa Kỳ và giới tướng lĩnh của chính quyền Việt Nam Cộng hòa trong suốt cuộc chiến tranh Việt Nam. Không viết theo lối kể chuyện trận mạc, cuốn sách đi thẳng vào vùng “xám” của quyền lực, nơi những quyết định chính trị, hoạt động bí mật và toan tính chiến lược đan xen chặt chẽ.
Thomas L. Ahern tiếp cận đề tài từ góc nhìn của một nhà nghiên cứu gắn bó lâu năm với hệ thống lưu trữ và tài liệu giải mật của CIA. Nhờ vậy, CIA và Các Tướng Lãnh Cộng Hòa mang lại cái nhìn hiếm hoi về cách Washington tìm cách gây ảnh hưởng, điều chỉnh và đôi khi thao túng bộ máy quân sự – chính trị tại miền Nam Việt Nam. Trọng tâm của cuốn sách là mối quan hệ giữa CIA với các tướng lĩnh chủ chốt, đặc biệt trong các giai đoạn khủng hoảng chính trị, đảo chính và tranh giành quyền lực nội bộ.
Tác phẩm phân tích chi tiết vai trò của CIA trong việc thu thập thông tin, đánh giá nhân sự, hỗ trợ hoặc kiềm chế các nhân vật quân sự miền Nam. Qua đó, người đọc thấy rõ rằng CIA không chỉ là một cơ quan tình báo thuần túy, mà còn là một tác nhân chính trị, trực tiếp hoặc gián tiếp tham gia định hình cục diện quyền lực của chính quyền Sài Gòn. Những nhân vật tướng lĩnh hiện lên không đơn giản là “đồng minh”, mà là các chủ thể có tham vọng, lợi ích và chiến lược riêng, đôi khi đi chệch hoàn toàn khỏi kỳ vọng của Mỹ.
Một điểm đáng chú ý trong CIA và Các Tướng Lãnh Cộng Hòa là cách tác giả chỉ ra sự bất đồng và lúng túng trong chính sách của Hoa Kỳ. Washington vừa muốn ổn định chính quyền miền Nam, vừa lo ngại sự tập trung quyền lực vào tay những cá nhân khó kiểm soát. CIA bị đặt vào thế tiến thoái lưỡng nan: can thiệp quá sâu có thể gây phản tác dụng, nhưng đứng ngoài lại khiến tình hình vượt khỏi tầm ảnh hưởng. Những mâu thuẫn này được Ahern phân tích bằng tư liệu cụ thể, tránh suy đoán cảm tính.
Về phong cách, cuốn sách giữ giọng điệu lạnh và chặt chẽ của một công trình học thuật, song không khô cứng. Các sự kiện được sắp xếp logic, bối cảnh chính trị được giải thích rõ ràng, giúp người đọc không chuyên vẫn theo dõi được diễn biến. Quan trọng hơn, tác giả không cố áp đặt kết luận đạo đức, mà để chính chuỗi sự kiện và quyết định tự bộc lộ giới hạn của chiến tranh bí mật và quyền lực bên ngoài.
CIA và Các Tướng Lãnh Cộng Hòa không chỉ giúp hiểu rõ hơn lịch sử Việt Nam Cộng hòa từ hậu trường tình báo, mà còn là một trường hợp nghiên cứu điển hình về mối quan hệ giữa cơ quan tình báo và chính quyền sở tại trong các cuộc xung đột hiện đại. Với chiều sâu tư liệu và cách phân tích tỉnh táo, cuốn sách mang lại giá trị lâu dài cho người đọc quan tâm đến lịch sử chiến tranh Việt Nam, nghiên cứu tình báo và chính sách can thiệp của các cường quốc.
