Lịch Sử Văn Minh Thế Giới Phần X: Rousseau Và Cách Mạng của Will Durant và Ariel Durant đánh dấu một bước ngoặt quan trọng trong toàn bộ bộ sách: khoảnh khắc tư tưởng châu Âu bước vào thời kỳ bùng nổ, nơi triết học không còn chỉ để suy ngẫm mà trở thành động lực trực tiếp thúc đẩy biến đổi xã hội và chính trị. Đây là phần sách tập trung vào thế kỷ XVIII – thời đại của Khai sáng, của những ý niệm về tự do, bình đẳng và chủ quyền nhân dân, đồng thời là tiền đề tinh thần cho những cuộc cách mạng làm rung chuyển thế giới phương Tây.
Phần X gồm các tập:
-
- Tập 1: Nước Pháp Trước Cơn Đại Hồng Thuỷ
- Tập 2: Nam Âu Công Giáo
- Tập 3: Bắc Âu Tin Lành
- Tập 4: Nước Anh Thời Samuel Johnson
- Tập 5: Hồi Giáo, Đông Âu & Nước Pháp Phong Kiến Sụp Đổ
Trung tâm của phần sách này là Jean-Jacques Rousseau, một nhân vật vừa vĩ đại vừa đầy mâu thuẫn. Will và Ariel Durant không xây dựng Rousseau như một biểu tượng thuần túy, mà như một con người bằng xương bằng thịt: nhạy cảm, cô độc, cực đoan, nhưng sở hữu sức mạnh tư tưởng hiếm có. Các tác phẩm của ông, đặc biệt là Khế ước xã hội, được phân tích như những quả mìn tư tưởng đặt dưới nền móng của chế độ quân chủ và trật tự cũ. Rousseau đặt ra câu hỏi căn bản: quyền lực đến từ đâu, con người sinh ra tự do hay bị xã hội làm cho tha hóa, và nhà nước tồn tại để phục vụ ai. Những câu hỏi ấy, theo cách trình bày của Durant, không chỉ thuộc về thế kỷ XVIII mà vẫn còn vang vọng đến hiện tại.
Bên cạnh Rousseau, Lịch Sử Văn Minh Thế Giới Phần X: Rousseau Và Cách Mạng còn phác họa bức tranh rộng lớn của nước Pháp trước Cách mạng: một xã hội phân tầng sâu sắc, nơi giới quý tộc và giáo sĩ sống xa rời quần chúng, trong khi nông dân và thị dân gánh chịu bất công kéo dài. Will và Ariel Durant cho thấy cách tư tưởng Khai sáng lan tỏa qua sách vở, salon trí thức, báo chí và đời sống đô thị, dần dần phá vỡ uy tín của vương quyền và giáo hội. Voltaire, Diderot, Montesquieu cùng nhiều trí thức khác hiện lên như những mắt xích quan trọng trong mạng lưới tư tưởng đã chuẩn bị tâm thế cho cách mạng.
Điểm mạnh của phần sách này nằm ở sự kết hợp nhuần nhuyễn giữa lịch sử tư tưởng và lịch sử xã hội. Cách mạng Pháp không được mô tả đơn thuần như một chuỗi biến cố bạo lực, mà như hệ quả phức tạp của tư tưởng, kinh tế, tâm lý tập thể và hoàn cảnh chính trị. Durant không né tránh mặt tàn khốc của cách mạng: sự cực đoan, những cuộc thanh trừng, sự sụp đổ của các lý tưởng ban đầu. Qua đó, người đọc nhận ra rằng tư tưởng có thể giải phóng con người, nhưng cũng có thể trở thành công cụ hủy diệt khi bị đẩy đến cực đoan.
Văn phong của Lịch Sử Văn Minh Thế Giới Phần X: Rousseau Và Cách Mạng vẫn giữ nét đặc trưng quen thuộc của bộ sách: uyên bác nhưng giàu chất kể chuyện, phân tích sắc sảo nhưng không lạnh lùng. Will và Ariel Durant viết với sự cảm thông đối với khát vọng tự do của con người, đồng thời giữ một khoảng cách tỉnh táo trước những ảo tưởng cách mạng. Nhờ vậy, phần sách này không chỉ giúp hiểu rõ một giai đoạn lịch sử then chốt, mà còn gợi mở suy ngẫm sâu sắc về mối quan hệ giữa tư tưởng, quyền lực và số phận con người trong mọi thời đại.
