Người Nông Dân Châu Thổ Bắc Kỳ của Pierre Gourou là một công trình kinh điển của địa lý nhân văn và dân tộc học, đồng thời cũng là một trong những nghiên cứu sâu sắc nhất về xã hội nông thôn Việt Nam trong nửa đầu thế kỷ XX. Ra đời từ quan sát thực địa công phu và phương pháp khoa học nghiêm cẩn, cuốn sách vượt xa khuôn khổ một khảo cứu địa lý thuần túy để trở thành bức chân dung toàn diện về con người, đất đai và cách tổ chức đời sống ở vùng châu thổ sông Hồng.
Pierre Gourou tiếp cận châu thổ Bắc Kỳ không chỉ như một không gian tự nhiên, mà như một “hệ sinh thái nhân văn” nơi con người và môi trường gắn bó mật thiết với nhau qua nhiều thế kỷ. Trọng tâm của tác phẩm là người nông dân – chủ thể trung tâm đã tạo dựng, duy trì và thích nghi với vùng đồng bằng dày đặc dân cư bậc nhất Đông Nam Á. Gourou cho thấy rằng mật độ dân số cao, thường bị xem như gánh nặng, thực chất là kết quả của một quá trình tổ chức xã hội, kỹ thuật canh tác và phân bố lao động tinh vi.
Cuốn sách đi sâu phân tích các yếu tố cấu thành đời sống nông thôn Bắc Kỳ: hệ thống làng xã, ruộng đất, thủy lợi, canh tác lúa nước, nhịp điệu mùa vụ và quan hệ cộng đồng. Gourou mô tả chi tiết cách người nông dân tận dụng từng tấc đất, từng nguồn nước, từng khoảng thời gian để duy trì sự sống trong điều kiện tự nhiên khắc nghiệt và tài nguyên hạn hẹp. Qua đó, ông làm nổi bật trí tuệ thực hành của nông dân, một dạng tri thức tích lũy lâu dài, ít khi được ghi nhận đúng mức.
Một đóng góp quan trọng của Người Nông Dân Châu Thổ Bắc Kỳ là việc bác bỏ những cách nhìn giản lược, coi nông thôn Việt Nam chỉ là không gian trì trệ, lạc hậu. Gourou chỉ ra rằng sự “ổn định” của làng xã không đồng nghĩa với bất động, mà là kết quả của một cơ chế tự điều chỉnh phức tạp, giúp cộng đồng tồn tại trước áp lực dân số, thiên tai và biến động lịch sử. Người nông dân hiện lên không cam chịu thụ động, mà là những cá nhân linh hoạt, biết thích nghi và sáng tạo trong khuôn khổ truyền thống.
Về phương pháp, cuốn sách thể hiện rõ phong cách nghiên cứu đặc trưng của Pierre Gourou: kết hợp chặt chẽ giữa địa lý, lịch sử, kinh tế và xã hội học. Các số liệu thống kê, bản đồ, mô tả thực địa và phân tích lý thuyết được lồng ghép nhuần nhuyễn, tạo nên một công trình vừa chính xác, vừa giàu sức gợi. Dù được viết bởi một học giả phương Tây trong bối cảnh thuộc địa, tác phẩm vẫn giữ được thái độ tôn trọng và nỗ lực thấu hiểu đời sống bản địa, điều khiến nó có giá trị bền lâu.
Không chỉ quan trọng về mặt học thuật, Người Nông Dân Châu Thổ Bắc Kỳ còn giúp người đọc hôm nay nhìn lại nền tảng xã hội của Việt Nam hiện đại. Nhiều đặc điểm về tổ chức làng xã, tâm lý cộng đồng và quan hệ với đất đai được Gourou mô tả vẫn để lại dấu vết rõ rệt trong đời sống đương đại. Cuốn sách vì thế không chỉ là tư liệu lịch sử, mà còn là chìa khóa để hiểu sâu hơn về căn cốt văn hóa và xã hội của vùng đồng bằng Bắc Bộ.
Với chiều sâu nghiên cứu và tầm ảnh hưởng lâu dài, Người Nông Dân Châu Thổ Bắc Kỳ xứng đáng được xem là một tác phẩm nền tảng cho những ai quan tâm đến lịch sử nông thôn, địa lý nhân văn và cấu trúc xã hội Việt Nam.
