Khi Đồng Minh Nhảy Vào của Nguyễn Tiến Hưng là một tác phẩm chính luận – hồi ký mang giá trị tư liệu và suy tư sâu sắc, tập trung vào giai đoạn then chốt của chiến tranh Việt Nam khi yếu tố “đồng minh” trở thành nhân tố quyết định, nhưng cũng đầy nghịch lý. Cuốn sách không kể lại chiến tranh từ chiến trường hay chiến thuật quân sự, mà từ góc nhìn của một người trong cuộc ở tầng cao của chính trị, ngoại giao và kinh tế, nơi những quyết định được đưa ra có thể định đoạt số phận của cả một quốc gia.
Nguyễn Tiến Hưng, với tư cách là cố vấn kinh tế và nhân chứng trực tiếp trong những năm cuối của chính quyền Việt Nam Cộng hòa, tiếp cận câu chuyện bằng trải nghiệm cá nhân gắn liền với tài liệu, số liệu và bối cảnh quốc tế cụ thể. Khi Đồng Minh Nhảy Vào không phải là một bản tự sự cảm tính, mà là nỗ lực lý giải vì sao sự can dự của đồng minh, đặc biệt là Hoa Kỳ, vừa mang lại hy vọng sống còn, vừa đặt ra những giới hạn và ràng buộc ngày càng ngặt nghèo đối với quyền tự chủ của một quốc gia nhỏ trong cục diện Chiến tranh Lạnh.
Trọng tâm của cuốn sách nằm ở việc phân tích mối quan hệ phức tạp giữa Việt Nam Cộng hòa và Hoa Kỳ, nơi lợi ích chiến lược toàn cầu không phải lúc nào cũng song hành với lợi ích sinh tử của một đồng minh địa phương. Nguyễn Tiến Hưng cho thấy quá trình “nhảy vào” của đồng minh không chỉ diễn ra bằng quân đội và viện trợ, mà còn bằng các điều kiện chính trị, kinh tế và ngoại giao. Những quyết định tài chính, những cuộc thương lượng hậu trường, những thay đổi trong chính sách Mỹ đều được đặt trong bối cảnh rộng lớn của dư luận quốc tế và sự mệt mỏi chiến tranh tại chính nước Mỹ.
Một điểm đáng chú ý của Khi Đồng Minh Nhảy Vào là giọng điệu tỉnh táo và tiết chế. Tác giả không sa vào việc đổ lỗi hay biện minh một chiều, mà cố gắng phơi bày logic vận hành của quan hệ đồng minh trong thế giới hiện đại. Đồng minh không phải là khái niệm thuần túy đạo đức, mà là sự gặp gỡ tạm thời của lợi ích. Khi lợi ích ấy thay đổi, cam kết cũng có thể bị điều chỉnh hoặc rút lại. Nhận thức này khiến cuốn sách mang màu sắc suy tư chính trị sâu sắc, vượt ra ngoài khuôn khổ một câu chuyện lịch sử cụ thể.
Về mặt tư liệu, tác phẩm cung cấp nhiều chi tiết có giá trị về viện trợ kinh tế, các cuộc đàm phán tài chính và áp lực chính sách từ phía Hoa Kỳ trong giai đoạn cuối chiến tranh. Những con số khô khan, dưới ngòi bút của Nguyễn Tiến Hưng, trở thành bằng chứng cho thấy sự lệ thuộc về kinh tế có thể nhanh chóng chuyển hóa thành sự lệ thuộc về chính trị. Qua đó, cuốn sách gợi mở một bài học lớn về chủ quyền, tự lực và cái giá phải trả khi vận mệnh quốc gia gắn chặt với quyết định của cường quốc bên ngoài.
Khi Đồng Minh Nhảy Vào không chỉ có ý nghĩa đối với người nghiên cứu lịch sử Việt Nam hiện đại, mà còn đặc biệt giá trị với những ai quan tâm đến quan hệ quốc tế và chính trị quyền lực. Cuốn sách đặt ra câu hỏi âm thầm nhưng dai dẳng: trong thế giới của các liên minh, làm thế nào để một quốc gia nhỏ có thể tồn tại mà không đánh mất tiếng nói và quyền lựa chọn của mình. Chính câu hỏi ấy khiến tác phẩm của Nguyễn Tiến Hưng vượt khỏi phạm vi hồi ký cá nhân, trở thành một suy ngẫm lâu dài về số phận quốc gia trong những cơn xoáy lớn của lịch sử.
