Chó Trắng của Romain Gary là một tiểu thuyết ngắn nhưng có sức nặng tư tưởng đặc biệt, nơi văn chương trở thành công cụ sắc bén để chất vấn đạo đức, chính trị và bản chất sâu xa của chủ nghĩa thù hận. Dựa trên những trải nghiệm có thật của chính tác giả trong thời gian sống tại Mỹ, tác phẩm đặt người đọc vào bối cảnh xã hội Hoa Kỳ những năm 1960, khi vấn đề phân biệt chủng tộc và phong trào dân quyền đang ở giai đoạn căng thẳng nhất.
Câu chuyện bắt đầu bằng một chi tiết tưởng chừng rất đời thường: Romain Gary và vợ ông nhận nuôi một con chó trắng bị lạc. Thế nhưng, rất nhanh sau đó, họ phát hiện ra con chó này đã được huấn luyện để tấn công người da đen. Từ đây, “chó trắng” không còn chỉ là một con vật, mà trở thành biểu tượng trung tâm cho sự thù ghét được gieo trồng, nuôi dưỡng và hợp thức hóa bởi xã hội. Con chó không sinh ra đã độc ác, nó chỉ làm đúng những gì đã được dạy, và chính điều đó khiến câu chuyện trở nên đáng sợ.
Romain Gary không kể Chó Trắng như một bản luận đề chính trị khô cứng. Ông lựa chọn lối viết vừa mỉa mai vừa đau xót, để từng tình huống nhỏ dần hé lộ sự phi lý và tàn nhẫn của nạn phân biệt chủng tộc. Con chó, với vẻ ngoài trung thành và vô tội, lại là hiện thân của một hệ thống tư tưởng bạo lực. Những con người xung quanh nó, từ chủ cũ, người huấn luyện, đến những nhà hoạt động xã hội, mỗi người đều mang trong mình một cách lý giải riêng, nhưng không ai thực sự thoát khỏi vòng xoáy của định kiến.
Điểm đặc biệt của Chó Trắng nằm ở thái độ không khoan nhượng của Romain Gary đối với mọi hình thức cực đoan. Ông không chỉ phê phán chủ nghĩa phân biệt chủng tộc của người da trắng, mà còn cảnh giác trước nguy cơ biến cuộc đấu tranh chống thù hận thành một dạng giáo điều mới. Nhân vật Keys, người huấn luyện chó da đen, là minh chứng cho bi kịch ấy: một con người mang lý tưởng cao đẹp nhưng dần bị ám ảnh bởi hận thù, đến mức đánh mất sự nhân bản mà anh ta muốn bảo vệ.
Tác phẩm liên tục đặt ra nghịch lý đạo đức khó chịu: nếu một sinh thể được huấn luyện để thù ghét, thì nó có đáng bị trừng phạt hay không. Và nếu con người cũng được “huấn luyện” bởi lịch sử, giáo dục và môi trường xã hội, thì trách nhiệm cá nhân nằm ở đâu. Romain Gary không đưa ra câu trả lời dễ chịu. Ông buộc người đọc phải đối diện với sự thật rằng cái ác không chỉ tồn tại ở những kẻ lộ diện, mà còn ẩn sâu trong các cơ chế tưởng như bình thường của đời sống.
Văn phong của Chó Trắng ngắn gọn, sắc bén, giàu tính châm biếm nhưng luôn giữ được chiều sâu nhân văn. Đằng sau giọng điệu đôi khi lạnh lùng là một nỗi lo âu thực sự về tương lai con người, nơi thù hận có thể được truyền đi như một thứ di sản độc hại. Cuốn sách không lớn về dung lượng, nhưng dư âm mà nó để lại thì lâu dài và ám ảnh.
Chó Trắng là một tác phẩm thẳng thắn, khó đọc theo nghĩa tinh thần, nhưng cần thiết. Nó không chỉ nói về một giai đoạn lịch sử cụ thể, mà còn là lời cảnh tỉnh vượt thời gian về cách con người tạo ra kẻ thù, hợp thức hóa bạo lực, và tự thuyết phục mình rằng điều đó là chính đáng.
