Đoạn Tuyệt của Nhất Linh là một trong những tiểu thuyết tiêu biểu của văn học Việt Nam giai đoạn 1930–1945, đồng thời là tác phẩm thể hiện rõ tinh thần cải cách xã hội của nhóm Tự Lực Văn Đoàn. Ra đời trong bối cảnh xã hội Việt Nam còn nặng nề lễ giáo phong kiến, cuốn sách đặt ra vấn đề giải phóng cá nhân, đặc biệt là người phụ nữ, khỏi những ràng buộc khắt khe của gia đình và truyền thống.
Câu chuyện xoay quanh nhân vật Loan – một cô gái có học, chịu ảnh hưởng của tư tưởng mới, đề cao tự do và nhân phẩm. Loan kết hôn với Dũng, một thanh niên có chí hướng tiến bộ. Tuy nhiên, hôn nhân của họ không xuất phát từ tình yêu sâu sắc mà phần nhiều do sự sắp đặt và những tính toán gia đình. Sau khi Dũng qua đời, Loan phải sống trong gia đình chồng với bà mẹ chồng đại diện cho tư tưởng phong kiến bảo thủ. Từ đây, bi kịch bắt đầu.
Mâu thuẫn trung tâm của tác phẩm nằm ở sự đối đầu giữa cá nhân và đại gia đình, giữa khát vọng sống tự chủ với những quy tắc đạo đức cũ kỹ. Loan không chấp nhận cảnh sống nhẫn nhục, bị coi như một công cụ nối dõi hay người giữ danh dự cho nhà chồng. Cô phản kháng lại sự hà khắc của mẹ chồng, từ chối những nghi lễ rườm rà và cả quan niệm rằng người phụ nữ phải hy sinh trọn đời cho gia đình chồng dù bản thân không còn hạnh phúc.
Cao trào của truyện là khi Loan, trong một cuộc xung đột gay gắt, vô tình đẩy mẹ chồng ngã dẫn đến cái chết. Sự việc đưa cô ra tòa, nơi không chỉ xét xử một hành vi mà còn phơi bày cả hệ thống luân lý lỗi thời đang bóp nghẹt con người. Phiên tòa trở thành diễn đàn để tác giả gửi gắm quan điểm: con người có quyền được sống cho mình, được yêu, được lựa chọn tương lai, thay vì bị trói buộc bởi những chuẩn mực áp đặt.
Nhân vật Loan được xây dựng như hình ảnh người phụ nữ mới: thông minh, tự trọng, dám nghĩ và dám hành động. Cô không hoàn hảo, có lúc bốc đồng, có lúc yếu đuối, nhưng luôn giữ trong mình ý thức về giá trị bản thân. Bà mẹ chồng lại là biểu tượng của chế độ gia trưởng, tin rằng uy quyền và lễ giáo là nền tảng duy nhất giữ gìn gia đình. Dũng, tuy có tư tưởng tiến bộ, vẫn chưa đủ mạnh mẽ để bảo vệ vợ khỏi sức ép truyền thống, qua đó cho thấy sự chuyển mình dang dở của lớp thanh niên đương thời.
Giọng văn của Nhất Linh giản dị, trong sáng nhưng giàu tính tranh luận. Tác phẩm không chỉ kể một câu chuyện gia đình mà còn là lời tuyên ngôn về quyền tự do cá nhân và bình đẳng giới. Qua số phận Loan, nhà văn đặt ra câu hỏi về trách nhiệm của xã hội trong việc thay đổi những tập tục đã lỗi thời.
Đoạn Tuyệt vì thế không đơn thuần là một tiểu thuyết tình cảm, mà là tiếng nói mạnh mẽ kêu gọi “đoạn tuyệt” với những xiềng xích tinh thần của quá khứ, mở đường cho một lối sống mới, nơi con người được tôn trọng như một cá thể độc lập.
