Ăn Theo Thuở Ở Theo Thời của Hồ Biểu Chánh là một trong những tiểu thuyết tiêu biểu cho mạch hiện thực – luân lý mà ông kiên trì theo đuổi suốt sự nghiệp sáng tác. Qua câu chuyện đời thường của những con người bình dân trong xã hội Nam Bộ đầu thế kỷ XX, tác phẩm phản ánh sinh động cách con người ứng xử, thích nghi và đôi khi thỏa hiệp trước những biến động của thời thế.
Nhan đề Ăn Theo Thuở Ở Theo Thời đã hàm chứa tư tưởng chủ đạo của cuốn sách: con người không tồn tại trong khoảng không trừu tượng, mà luôn bị chi phối bởi hoàn cảnh xã hội, tập quán và trật tự đạo đức của từng giai đoạn. Hồ Biểu Chánh không nhìn vấn đề này một cách cực đoan. Ông không ca ngợi sự cơ hội, cũng không tuyệt đối hóa sự bảo thủ, mà đặt các nhân vật của mình vào những tình huống buộc họ phải lựa chọn giữa đạo lý truyền thống và nhu cầu sinh tồn rất thực tế.
Cốt truyện xoay quanh những mối quan hệ gia đình, hôn nhân và làm ăn, nơi sự chênh lệch giàu nghèo, học thức và địa vị xã hội tạo ra xung đột âm thầm nhưng dai dẳng. Nhân vật trong tác phẩm phần lớn không phải anh hùng hay kẻ phản diện rõ rệt, mà là những con người bình thường, vừa có khát vọng vươn lên, vừa mang theo những giới hạn của thời đại. Chính sự “không hoàn hảo” ấy khiến câu chuyện mang màu sắc đời sống rõ nét, gần với trải nghiệm của nhiều thế hệ độc giả.
Điểm đặc sắc trong Ăn Theo Thuở Ở Theo Thời nằm ở cách Hồ Biểu Chánh xử lý vấn đề đạo đức. Ông không lên lớp hay áp đặt phán xét gay gắt, mà để hành vi và số phận nhân vật tự nói lên hệ quả của từng lựa chọn. Có những nhân vật vì quá linh hoạt theo thời cuộc mà đánh mất cốt lõi đạo nghĩa, để rồi phải trả giá. Cũng có những người biết uyển chuyển, nhưng vẫn giữ được giới hạn đạo đức, từ đó tìm được chỗ đứng ổn định trong xã hội đang đổi thay. Sự phân hóa này phản ánh cái nhìn tỉnh táo, giàu kinh nghiệm sống của tác giả.
Về mặt văn phong, Hồ Biểu Chánh tiếp tục thể hiện thế mạnh quen thuộc: lối kể mạch lạc, ngôn ngữ giản dị, đậm chất Nam Bộ, giàu tính khẩu ngữ nhưng không thô ráp. Những đoạn đối thoại đời thường được xây dựng tự nhiên, vừa có tính giải trí, vừa chuyển tải tinh tế quan niệm sống của từng nhân vật. Bối cảnh xã hội hiện lên rõ nét qua những sinh hoạt quen thuộc, từ gia đình, làng xóm đến chốn buôn bán, làm ăn.
Ăn Theo Thủa Ở Theo Thời không chỉ là một câu chuyện đạo lý, mà còn là một lát cắt xã hội, ghi lại tâm thế con người Việt Nam trong giai đoạn giao thời giữa cũ và mới. Với độc giả hôm nay, tác phẩm vẫn giữ nguyên giá trị gợi suy ngẫm, bởi câu hỏi về cách sống, cách thích nghi trước biến động thời cuộc chưa bao giờ là vấn đề cũ. Đây là một cuốn tiểu thuyết tiêu biểu để hiểu thêm về Hồ Biểu Chánh, cũng như về nền văn học hiện thực Việt Nam buổi đầu hình thành.
