Bướm Trắng của Nhất Linh là một trong những tiểu thuyết đặc sắc và táo bạo nhất của văn học Việt Nam giai đoạn 1930–1945. Nếu nhiều tác phẩm khác của ông gắn với lý tưởng cải cách xã hội và tinh thần lãng mạn trong sáng, thì Bướm Trắng lại đi sâu vào thế giới nội tâm u tối, phức tạp của con người hiện đại – nơi khát vọng sống, dục vọng, tội lỗi và sự dằn vặt đan xen nhau.
Nhân vật trung tâm của tiểu thuyết là Trương – một thanh niên trí thức mắc bệnh lao, sống trong cảm giác cận kề cái chết. Chính ý thức về sự hữu hạn của đời mình đã đẩy Trương vào trạng thái khủng hoảng tinh thần. Anh buông thả, lao vào những cuộc tình và những cuộc vui như một cách thách thức số phận. Nhưng càng tìm cách trốn chạy, anh càng rơi sâu vào vòng xoáy dằn vặt, giữa một bên là khát khao hưởng thụ và một bên là tiếng gọi của lương tâm.
Hình ảnh “bướm trắng” trong tác phẩm mang ý nghĩa biểu tượng. Đó vừa là vẻ đẹp mong manh, thuần khiết, vừa là ảo ảnh không thể nắm bắt. Giống như con bướm bay chập chờn trước mắt, hạnh phúc và sự cứu rỗi luôn ở rất gần nhưng cũng rất xa với Trương. Biểu tượng này góp phần tạo nên không khí vừa thực vừa mộng, vừa quyến rũ vừa ám ảnh cho toàn bộ câu chuyện.
Điểm nổi bật của Bướm Trắng nằm ở nghệ thuật phân tích tâm lý. Nhất Linh không chỉ kể một câu chuyện, ông mổ xẻ từng lớp ý nghĩ, từng chuyển động tinh vi trong tâm hồn nhân vật. Những độc thoại nội tâm kéo dài, những suy tư về tội lỗi và sự tha hóa cho thấy ảnh hưởng của tiểu thuyết tâm lý phương Tây, đồng thời đánh dấu bước phát triển mới trong văn xuôi Việt Nam đương thời.
Tác phẩm cũng phản ánh tâm trạng của một lớp thanh niên thành thị trước Cách mạng: hoang mang, mất phương hướng, chịu tác động của lối sống đô thị và những giá trị mới du nhập. Qua bi kịch của Trương, Nhất Linh đặt ra câu hỏi về ý nghĩa sống, về trách nhiệm cá nhân và về khả năng tự cứu rỗi. Đây không còn là câu chuyện tình lãng mạn thuần túy, mà là hành trình đối diện với bản ngã.
Văn phong của Bướm Trắng giàu cảm xúc nhưng không ủy mị. Nhất Linh sử dụng câu văn linh hoạt, khi thì mềm mại, khi thì sắc lạnh, phù hợp với diễn biến tâm lý phức tạp của nhân vật. Nhịp điệu truyện chậm rãi, thiên về chiều sâu nội tâm hơn là kịch tính bề mặt.
Bướm Trắng vì thế được xem là một trong những tiểu thuyết có chiều sâu tâm lý hiếm có trong văn học Việt Nam trước 1945. Đó là câu chuyện về một linh hồn chao đảo giữa ánh sáng và bóng tối, giữa khát vọng sống và cảm thức hư vô – một bi kịch vừa cá nhân vừa mang dấu ấn của cả một thời đại.
