Hiện Tình Kinh Tế Việt Nam (1954–1972) của Nguyễn Huy là một công trình khảo cứu có giá trị đặc biệt, ghi lại bức tranh kinh tế Việt Nam trong một giai đoạn lịch sử đầy biến động, khi đất nước bị chia cắt và chiến tranh chi phối gần như toàn bộ đời sống xã hội. Cuốn sách không nhằm kể lại lịch sử theo lối sự kiện – chiến trận, mà tập trung đi sâu vào cấu trúc kinh tế, chính sách tài chính, thương mại, sản xuất và những hệ quả lâu dài mà bối cảnh chính trị – quân sự để lại.
Tác giả tiếp cận đề tài với tư duy của một nhà nghiên cứu kinh tế hơn là một sử gia thuần túy. Thay vì đặt trọng tâm vào các mốc lịch sử quen thuộc, Nguyễn Huy phân tích cách nền kinh tế vận hành trong điều kiện bất thường: một miền Nam phụ thuộc mạnh vào viện trợ nước ngoài, một miền Bắc tổ chức kinh tế theo mô hình kế hoạch hóa tập trung, và cả hai đều chịu áp lực nặng nề từ chiến tranh kéo dài. Qua đó, cuốn sách cho thấy chiến tranh không chỉ tàn phá con người và lãnh thổ, mà còn định hình sâu sắc các quyết định kinh tế và cấu trúc xã hội.
Một nội dung quan trọng của Hiện Tình Kinh Tế Việt Nam (1954–1972) là phân tích vai trò của viện trợ quốc tế, đặc biệt là viện trợ Mỹ, đối với nền kinh tế miền Nam. Tác giả chỉ ra rằng viện trợ vừa là động lực giúp duy trì hoạt động kinh tế trong ngắn hạn, vừa tạo ra sự lệ thuộc mang tính hệ thống. Những méo mó trong sản xuất, tiêu dùng và phân phối nguồn lực được trình bày rõ ràng, giúp người đọc hiểu vì sao nhiều ngành kinh tế không thể phát triển bền vững dù dòng tiền viện trợ rất lớn.
Ở chiều ngược lại, cuốn sách cũng dành dung lượng đáng kể để phân tích mô hình kinh tế miền Bắc, với trọng tâm là công nghiệp hóa, tập thể hóa nông nghiệp và cơ chế quản lý tập trung. Nguyễn Huy không chỉ mô tả chính sách, mà còn đánh giá hiệu quả thực tế của các mô hình này trong điều kiện chiến tranh và thiếu thốn. Qua đó, người đọc có cái nhìn cụ thể hơn về những thành công, hạn chế và cái giá kinh tế mà xã hội phải trả.
Điểm đáng chú ý là giọng văn của cuốn sách giữ được sự chừng mực và phân tích lạnh. Tác giả tránh sa vào tuyên truyền hay phán xét cảm tính, mà để số liệu, lập luận và so sánh tự nói lên vấn đề. Điều này khiến tác phẩm có giá trị tham khảo lâu dài, đặc biệt đối với những ai muốn nghiên cứu lịch sử kinh tế Việt Nam một cách nghiêm túc, tách khỏi các lớp diễn giải chính trị quen thuộc.
Hiện Tình Kinh Tế Việt Nam (1954–1972) không phải là cuốn sách đọc nhanh hay dễ tiếp cận với người hoàn toàn không có nền tảng kinh tế. Tuy nhiên, với những độc giả quan tâm đến lịch sử hiện đại Việt Nam, kinh tế học phát triển, hoặc muốn hiểu sâu hơn bối cảnh kinh tế đứng sau các biến động chính trị – xã hội, đây là một tác phẩm đáng đọc. Cuốn sách giúp người đọc nhìn lại quá khứ không chỉ bằng ký ức chiến tranh, mà bằng cách nền kinh tế đã vận hành, bị chi phối và để lại di sản gì cho các giai đoạn sau này.
