Không Số Phận của Imre Kertész là một trong những tiểu thuyết đặc biệt nhất viết về thảm họa Holocaust, không phải bởi những cảnh tượng khủng khiếp được miêu tả trực diện, mà bởi giọng kể lạnh lùng, bình thản đến rợn người. Cuốn sách không dựng lên bi kịch theo cách thông thường, mà để bi kịch tự bộc lộ qua cái nhìn ngây thơ, gần như vô cảm của một cậu bé bị cuốn vào cỗ máy hủy diệt của lịch sử.
Nhân vật chính của Không Số Phận là György Köves, một thiếu niên Do Thái người Hungary, bị bắt và đưa vào các trại tập trung của Đức Quốc xã. Điều khiến người đọc bối rối ngay từ đầu là cách cậu tiếp nhận mọi biến cố: không phẫn nộ, không hoảng loạn quá mức, thậm chí nhiều lúc còn cố gắng lý giải mọi điều như thể chúng là “hợp lý”. Chính điểm nhìn này tạo nên sức nặng khủng khiếp cho tác phẩm. Thay vì kêu gọi sự thương xót, Imre Kertész buộc người đọc phải đối diện với một thực tế đáng sợ hơn: khi cái ác được tổ chức một cách bài bản, con người có thể học cách thích nghi với nó.
Tác phẩm không tập trung vào những khoảnh khắc kịch tính hay cao trào, mà theo sát đời sống thường nhật trong trại tập trung: những hàng người xếp hàng, những bữa ăn ít ỏi, những luật lệ vô nghĩa nhưng bắt buộc phải tuân theo. Trong thế giới ấy, con người dần bị tước đoạt tên gọi, lịch sử, cá tính, chỉ còn lại một thân phận vô danh. “Không số phận” không chỉ là trạng thái bị tước quyền làm chủ đời mình, mà còn là sự tan rã của ý niệm về ý nghĩa, về công bằng, về lý do tồn tại.
Điều đặc biệt ở Imre Kertész là ông không viết bằng giọng tố cáo trực tiếp. Ngôn ngữ của ông khô khan, chính xác, đôi khi gần với một bản tường thuật. Nhưng chính sự kiệm lời ấy lại khiến nỗi kinh hoàng trở nên thấm sâu. Khi nhân vật chính mô tả việc quen dần với đói khát, bệnh tật, cái chết của những người xung quanh như một phần “bình thường” của cuộc sống, người đọc nhận ra một sự thật đau đớn: khả năng thích nghi của con người có thể trở thành công cụ để cái ác tiếp tục tồn tại.
Không Số Phận cũng đặt ra những câu hỏi triết học sâu sắc về tự do và trách nhiệm. Trong một hệ thống nơi mọi lựa chọn đều bị áp đặt, liệu con người còn có thể nói đến tự do hay không. Và nếu con người chỉ còn làm theo những gì được phép để tồn tại, thì bản chất đạo đức nằm ở đâu. Kertész không đưa ra câu trả lời, ông chỉ kiên nhẫn dẫn người đọc đi qua trải nghiệm của nhân vật, để chính người đọc phải tự đối diện với những câu hỏi ấy.
Sau chiến tranh, khi György trở về, bi kịch không kết thúc. Sự xa lạ, trống rỗng và cảm giác không thể hòa nhập cho thấy chấn thương tinh thần còn dai dẳng hơn cả nỗi đau thể xác. Trại tập trung không chỉ giam giữ con người trong một khoảng thời gian, mà để lại dấu ấn vĩnh viễn lên cách họ nhìn thế giới và chính mình.
Với Không Số Phận, Imre Kertész không chỉ viết về Holocaust, mà viết về thân phận con người trong thế kỷ bị thống trị bởi những hệ thống phi nhân tính. Cuốn sách không dễ đọc, không mang lại sự an ủi, nhưng lại có sức mạnh buộc người đọc phải suy nghĩ đến tận cùng về ký ức, trách nhiệm và khả năng con người đánh mất chính mình mà không hề nhận ra.
