Lịch Sử Nam Tiến Của Dân Tộc Việt Nam của Trúc Khê là một công trình lịch sử mang tính khai mở, tập trung khảo cứu và diễn giải quá trình mở rộng không gian sinh tồn của người Việt từ Bắc vào Nam trong suốt nhiều thế kỷ. Cuốn sách không chỉ ghi lại các mốc sự kiện, mà còn cố gắng lý giải động lực, hoàn cảnh và hệ quả của cuộc Nam tiến – một trong những vận động lịch sử dài lâu và có ảnh hưởng sâu sắc nhất đến diện mạo Việt Nam ngày nay.
Trúc Khê tiếp cận lịch sử Nam tiến như một tiến trình phức hợp, trong đó chiến tranh, di dân, giao lưu văn hóa và sự thích nghi với môi trường mới đan xen chặt chẽ. Người Việt không đơn thuần “đi chinh phục”, mà từng bước định cư, khai khẩn đất đai, hòa trộn và va chạm với các cộng đồng cư dân bản địa như Chăm Pa và Khmer. Qua đó, lịch sử Nam tiến hiện lên không chỉ với màu sắc binh đao, mà còn là lịch sử của lao động, sinh tồn và biến đổi văn hóa.
Điểm đáng chú ý trong tác phẩm là cách Trúc Khê đặt cuộc Nam tiến vào bối cảnh chung của lịch sử khu vực và nội lực dân tộc. Ông cho thấy sự mở rộng lãnh thổ không phải là kết quả của một ý chí nhất thời, mà xuất phát từ áp lực dân số, điều kiện tự nhiên khắc nghiệt ở miền Bắc và nhu cầu tìm kiếm không gian sống mới. Chính hoàn cảnh ấy đã hình thành nên tính cách linh hoạt, chịu đựng và bền bỉ của người Việt trong hành trình đi về phương Nam.
Cuốn sách cũng dành nhiều trang phân tích vai trò của các triều đại và lực lượng lịch sử khác nhau trong tiến trình Nam tiến, từ thời Lý, Trần cho đến Lê và chúa Nguyễn. Trúc Khê không tuyệt đối hóa vai trò của triều đình, mà nhấn mạnh đóng góp của tầng lớp bình dân: những người nông dân, binh lính, lưu dân đã trực tiếp khai phá đất hoang, dựng làng, lập ấp. Nhờ cách nhìn này, lịch sử không còn là câu chuyện riêng của vua chúa, mà trở thành lịch sử của cả cộng đồng.
Văn phong của Trúc Khê mang dấu ấn của lối viết sử đầu thế kỷ XX: mạch lạc, giàu lập luận và pha chút cảm hứng dân tộc. Dù còn chịu ảnh hưởng của quan điểm lịch sử thời đại ông sống, tác phẩm vẫn giữ được giá trị tham khảo lớn nhờ cách hệ thống hóa tư liệu và tinh thần suy ngẫm nghiêm túc về vận mệnh dân tộc. Người đọc không chỉ tiếp nhận thông tin, mà còn được gợi mở để suy nghĩ về cái giá của mở rộng lãnh thổ và những hệ quả lâu dài về văn hóa, xã hội.
Lịch Sử Nam Tiến Của Dân Tộc Việt Nam là cuốn sách phù hợp với những ai muốn hiểu sâu hơn về cội nguồn không gian Việt Nam hôm nay. Qua từng trang viết, cuộc Nam tiến hiện ra như một hành trình nhiều gian nan, đổ mồ hôi, xương máu và cả những xung đột khó tránh, nhưng cũng chính từ đó hình thành nên bản sắc đa dạng và phức tạp của dân tộc Việt trong lịch sử.
