Mối Tơ Vương Của Huyền Trân Công Chúa của Thích Như Điển là một tác phẩm mang đậm màu sắc lịch sử – văn hóa, đồng thời thấm nhuần tinh thần Phật học và suy tư nhân sinh. Lấy cảm hứng từ cuộc đời Huyền Trân Công Chúa, nhân vật lịch sử gắn liền với một trong những cuộc hôn nhân chính trị đặc biệt nhất thời Trần, cuốn sách không chỉ kể lại sự kiện, mà còn đi sâu lý giải những xung đột nội tâm, những hy sinh thầm lặng phía sau quyết định “vì nước quên mình”.
Huyền Trân Công Chúa bước vào lịch sử với hình ảnh một người phụ nữ chấp nhận rời bỏ quê hương, tình riêng để kết duyên với vua Chăm-pa, đổi lấy hai châu Ô và Lý cho Đại Việt. Trong Mối Tơ Vương Của Huyền Trân Công Chúa, Thích Như Điển không nhìn nhân vật này thuần túy như một biểu tượng chính trị, mà như một con người bằng xương bằng thịt, mang đầy đủ cảm xúc, khát vọng và nỗi đau. Chính “mối tơ vương” trong nhan đề là ẩn dụ cho những ràng buộc khó dứt giữa nghĩa nước, tình nhà và thân phận cá nhân.
Tác phẩm cho thấy bi kịch lớn nhất của Huyền Trân không nằm ở việc phải đi xa hay đối diện với một nền văn hóa khác, mà ở sự giằng xé nội tâm kéo dài. Đó là nỗi day dứt của một người con, một người phụ nữ, khi lựa chọn của mình đem lại lợi ích lớn lao cho quốc gia nhưng lại lấy chính cuộc đời riêng làm cái giá phải trả. Thích Như Điển viết về bi kịch ấy bằng giọng điệu trầm tĩnh, cảm thông, tránh xa sự ca ngợi sáo rỗng hay than khóc bi lụy.
Điểm đặc sắc của Mối Tơ Vương Của Huyền Trân Công Chúa nằm ở cách tác giả kết hợp lịch sử với tư duy Phật giáo. Những biến cố đời người được soi chiếu dưới ánh sáng của vô thường, nhân duyên và nghiệp lực. Qua đó, số phận Huyền Trân không chỉ là một câu chuyện cá biệt, mà trở thành biểu tượng cho thân phận con người trong vòng xoáy lịch sử: mỗi lựa chọn đều do duyên hợp, mỗi khổ đau đều có căn nguyên sâu xa. Tinh thần buông xả và giác ngộ không được trình bày như giáo lý khô cứng, mà thấm dần qua cách nhìn, cách cảm về nhân vật.
Ngôn ngữ trong tác phẩm nhẹ nhàng, giàu tính suy niệm, đôi lúc mang dáng dấp của một bài tùy bút lịch sử hơn là tiểu thuyết thuần túy. Thích Như Điển chú trọng đến chiều sâu tư tưởng hơn là dựng lại các cảnh hoành tráng. Điều này khiến cuốn sách mang nhịp điệu chậm, phù hợp với người đọc thích chiêm nghiệm, suy ngẫm hơn là tìm kiếm kịch tính.
Mối Tơ Vương Của Huyền Trân Công Chúa không chỉ giúp người đọc hiểu thêm về một giai đoạn quan trọng của lịch sử Đại Việt, mà còn gợi mở nhiều suy tư về ý nghĩa của hy sinh, về giới hạn giữa bổn phận và hạnh phúc cá nhân. Tác phẩm nhắc nhớ rằng phía sau mỗi trang sử được ghi bằng chiến công và lãnh thổ, luôn có những phận người lặng lẽ gánh chịu mất mát. Chính sự kết hợp hài hòa giữa lịch sử, nhân văn và tinh thần Phật học đã tạo nên chiều sâu bền vững cho cuốn sách này.
