Nhân Tình Ấm Lạnh của Hồ Biểu Chánh là một tiểu thuyết hiện thực xã hội tiêu biểu, phản ánh rõ nét bộ mặt đạo đức, tiền tài và tình người trong xã hội Nam Bộ đầu thế kỷ XX. Tác phẩm đi thẳng vào những mối quan hệ gia đình – xã hội nơi đồng tiền trở thành thước đo giá trị con người, còn nghĩa tình thì dễ dàng bị chối bỏ khi hoàn cảnh đổi thay.
Cốt truyện xoay quanh số phận của nhân vật chính là Lê Văn Đoàn, một người đàn ông hiền lành, chất phác, sống tử tế và trọng nghĩa tình. Khi còn nghèo khó, ông bị họ hàng khinh rẻ, bè bạn xa lánh, thậm chí những người từng mang ơn cũng dần quay lưng. Gia đình bên vợ coi thường, xã hội nhìn ông bằng ánh mắt lạnh nhạt, bởi trong con mắt họ, nghèo đồng nghĩa với vô dụng.
Bi kịch chỉ thật sự bộc lộ rõ khi vận mệnh của Lê Văn Đoàn thay đổi. Nhờ cơ duyên làm ăn, ông trở nên giàu có, địa vị xã hội được nâng lên. Từ đây, những con người từng thờ ơ, khinh miệt lại quay sang nịnh bợ, tâng bốc, tranh nhau nhận thân quen. Người thân trước kia lạnh lùng bỗng trở nên “ân cần”, bạn bè cũ tìm cách nối lại quan hệ, còn xã hội thì sẵn sàng mở rộng vòng tay chào đón.
Song song với nhân vật chính là hệ thống nhân vật phụ đại diện cho nhiều kiểu người trong xã hội:
- Những kẻ trọng phú khinh bần, chỉ nhìn người qua túi tiền.
- Những người giả nhân giả nghĩa, miệng nói đạo lý nhưng sẵn sàng phản bội khi lợi ích bị đụng chạm.
- Và một số ít nhân vật vẫn giữ được sự chân thành, làm nổi bật sự đối lập giữa “ấm” và “lạnh” trong nhân tình thế thái.
Điểm mạnh của Nhân Tình Ấm Lạnh nằm ở cách Hồ Biểu Chánh xây dựng tình huống rất đời. Không có cao trào kịch tính dữ dội, mà là chuỗi biến đổi tâm lý và thái độ của con người trước cùng một nhân vật, chỉ khác nhau ở hoàn cảnh giàu – nghèo. Qua đó, tác giả phơi bày sự giả tạo của luân lý xã hội và đặt câu hỏi về giá trị thực sự của tình thân, tình bạn.
Văn phong Hồ Biểu Chánh mộc mạc, dễ đọc, giàu tính kể chuyện, mang đậm hơi thở Nam Bộ. Lời văn không cầu kỳ nhưng sắc sảo, nhiều đoạn đối thoại ngắn gọn mà thấm thía, thể hiện rõ thái độ phê phán nhẹ nhàng nhưng dứt khoát của tác giả đối với thói đời bạc bẽo.
Nhân Tình Ấm Lạnh không chỉ là câu chuyện về sự đổi thay của lòng người, mà còn là lời cảnh tỉnh về việc đặt niềm tin sai chỗ. Dù được viết cách đây nhiều thập niên, tác phẩm vẫn giữ nguyên giá trị, bởi những gì Hồ Biểu Chánh mô tả – sự lạnh lùng khi nghèo khó và sự nồng nhiệt khi giàu sang – vẫn là thực tế quen thuộc trong đời sống hôm nay.
