Nợ Nần là một truyện ngắn tiêu biểu của Nguyễn Công Hoan, thể hiện rõ phong cách trào phúng và tinh thần hiện thực phê phán đặc sắc của ông. Qua một câu chuyện tưởng như nhỏ bé và đời thường, tác giả phơi bày những nghịch lý xã hội và số phận con người bị vùi dập bởi vòng xoáy tiền bạc, danh dự và thể diện.
Trong Nợ Nần, “nợ” không chỉ là món tiền cụ thể, mà còn là biểu tượng của sự ràng buộc, của những dây dưa xã hội khiến con người mất dần tự do. Nhân vật trung tâm bị cuốn vào chuỗi tình huống oái oăm chỉ vì những khoản vay mượn, những món nợ chồng chất. Từ một chuyện riêng tư, câu chuyện mở rộng thành bức tranh về đời sống tiểu tư sản và nông dân nghèo, nơi đồng tiền vừa là cứu cánh vừa là gánh nặng.
Nguyễn Công Hoan nổi tiếng với lối viết sắc lạnh, nhiều chi tiết mang tính châm biếm. Trong Nợ Nần, ông không cần những biến cố lớn lao, mà khai thác sự trớ trêu của hoàn cảnh. Nhân vật càng cố xoay xở để giữ thể diện, càng rơi sâu vào tình thế bẽ bàng. Cái hài trong truyện không phải để mua vui, mà để làm nổi bật sự phi lý của xã hội: người nghèo khổ phải gánh trách nhiệm nặng nề, trong khi những kẻ có điều kiện lại dễ dàng phủi bỏ nghĩa vụ.
Tác phẩm còn cho thấy cái nhìn nhân đạo của Nguyễn Công Hoan. Dù giọng văn châm biếm, ông vẫn dành sự cảm thông cho những phận người nhỏ bé. “Nợ” ở đây không chỉ là tiền bạc, mà còn là món nợ của xã hội đối với những người lao động bị bóc lột và khinh rẻ. Chính tầng nghĩa này khiến câu chuyện vượt khỏi phạm vi cá nhân để trở thành lời tố cáo rộng hơn.
Về nghệ thuật, Nợ Nần có kết cấu chặt chẽ, tình huống được xây dựng khéo léo, dẫn dắt tự nhiên đến cao trào. Ngôn ngữ giản dị, giàu khẩu ngữ, gần với đời sống thường ngày. Nguyễn Công Hoan không dùng những câu văn cầu kỳ; sức mạnh của ông nằm ở cách quan sát tinh tế và khả năng đẩy mâu thuẫn lên đến điểm bộc lộ rõ nhất.
Trong dòng văn học hiện thực trước Cách mạng, Nợ Nần góp phần khắc họa rõ nét xã hội đầy bất công và giả dối. Tác phẩm cho thấy tài năng của Nguyễn Công Hoan trong việc biến những chuyện nhỏ nhặt thành tấm gương phản chiếu cả một cơ chế vận hành méo mó.
Đọc Nợ Nần, người ta vừa bật cười trước sự trớ trêu của tình huống, vừa chạnh lòng trước số phận con người bị trói buộc bởi những món nợ vô hình lẫn hữu hình. Chính sự đan xen ấy tạo nên giá trị bền vững cho tác phẩm trong đời sống văn học Việt Nam.
