Phiên Chợ Giát của Nguyễn Minh Châu là một truyện ngắn đặc biệt, thường được nhắc đến như một dấu mốc cho sự chuyển hướng tư duy nghệ thuật của văn học Việt Nam thời hậu chiến. Không có những biến cố lớn, không dựng lên kịch tính dữ dội, tác phẩm lặng lẽ đi vào đời sống nội tâm con người, nơi những ám ảnh, day dứt và câu hỏi về nhân tính hiện lên rõ ràng hơn mọi lời tuyên ngôn.
Câu chuyện xoay quanh lão Khúng, một người nông dân nghèo, dắt con bò già ra chợ Giát để bán. Hành trình tưởng như đơn giản ấy lại trở thành một cuộc độc thoại nội tâm kéo dài, nơi ký ức, hối tiếc và nỗi sợ hãi hòa trộn vào nhau. Con bò không chỉ là tài sản cuối cùng, mà còn là chứng nhân của cả một đời người lam lũ. Mỗi bước chân trên đường ra chợ là một bước lão Khúng tiến gần hơn đến sự trống rỗng, mất mát, và cảm giác bị tước đi phần người sâu kín nhất của mình.
Nguyễn Minh Châu không kể chuyện theo lối tuyến tính thông thường. Ông để cho dòng ý thức của nhân vật dẫn dắt, khiến hiện tại và quá khứ liên tục đan xen. Qua những mảnh hồi ức rời rạc, người đọc dần nhận ra một đời sống tinh thần đầy mâu thuẫn: vừa cam chịu, vừa phản kháng; vừa thô ráp, vừa đau đớn và nhân hậu. Lão Khúng không phải là hình ảnh lý tưởng hóa của người nông dân, mà là một con người cụ thể, đầy khiếm khuyết, sai lầm và nỗi ân hận không thể nói thành lời.
Điểm nổi bật của Phiên Chợ Giát nằm ở cách tác giả nhìn thẳng vào phần bóng tối của con người. Nguyễn Minh Châu không né tránh sự tàn nhẫn, ích kỷ, hay những khoảnh khắc con người đối xử với nhau như công cụ. Nhưng ông cũng không tuyệt đối hóa cái ác. Trong lão Khúng, cái ác và cái thiện tồn tại song song, giằng co, phản ánh một quan niệm nhân sinh sâu sắc: con người không thuần nhất, và chính sự phức tạp ấy làm nên bi kịch của đời sống.
Không gian phiên chợ hiện lên không ồn ào náo nhiệt, mà mang vẻ gì đó nặng nề, thô mộc và xa lạ. Phiên chợ không chỉ là nơi mua bán, mà là một điểm thử thách nhân tính, nơi giá trị con người bị quy đổi thành tiền bạc, lợi ích và sự sinh tồn. Trong bối cảnh ấy, sự im lặng, ánh nhìn, cử chỉ nhỏ nhặt lại mang sức nặng hơn cả lời nói, tạo nên chiều sâu ám ảnh cho tác phẩm.
Về mặt nghệ thuật, Phiên Chợ Giát thể hiện rõ phong cách Nguyễn Minh Châu giai đoạn đổi mới: văn xuôi giàu chất triết lý, ngôn ngữ tiết chế, hình ảnh đời thường nhưng mang ý nghĩa biểu tượng. Con bò, phiên chợ, con đường… đều vượt ra khỏi vai trò tả thực để trở thành những dấu hiệu của số phận, của sự đánh đổi và mất mát không thể tránh khỏi.
Phiên Chợ Giát không nhằm gây xúc động tức thì, mà để lại dư âm âm thầm, bền bỉ. Tác phẩm buộc người đọc đối diện với câu hỏi về phẩm giá con người trong những hoàn cảnh khắc nghiệt nhất, nơi ranh giới giữa người và vật, giữa sống còn và nhân đạo trở nên mong manh. Chính sự lặng lẽ ấy làm nên sức mạnh lâu dài của truyện ngắn này trong đời sống văn học Việt Nam.
