Sống Đọa Thác Đày của Mạc Ngôn là một trong những tiểu thuyết tiêu biểu nhất cho thế giới nghệ thuật vừa dữ dội vừa huyền hoặc của nhà văn đoạt giải Nobel Văn Học. Tác phẩm không chỉ là một câu chuyện dài về số phận cá nhân, mà còn là bản trường ca u tối về lịch sử, quyền lực, dục vọng và sự trừng phạt kéo dài qua nhiều kiếp sống.
Trung tâm của tiểu thuyết là Tây Môn Náo, một địa chủ bị xử bắn trong cải cách ruộng đất những năm đầu Trung Quốc mới. Mang theo nỗi oan khuất và lòng căm hận chưa tan, linh hồn ông không siêu thoát mà liên tục đầu thai thành súc vật: lừa, bò, lợn, chó, khỉ… Mỗi lần hóa thân là một lần ông trở lại trần gian, chứng kiến sự đổi thay của làng quê, của những con người từng quen biết, và của chính đất nước Trung Hoa trong nửa sau thế kỷ XX. Thủ pháp luân hồi này giúp Mạc Ngôn mở rộng biên độ tự sự, vượt khỏi giới hạn của đời người để soi chiếu lịch sử từ một góc nhìn vừa phi nhân, vừa thấm đẫm tính người.
Điều khiến Sống Đọa Thác Đày trở nên đặc biệt là cách nhà văn kết hợp hiện thực tàn khốc với chất kỳ ảo dân gian. Những kiếp súc sinh không chỉ mang ý nghĩa trừng phạt mà còn là hình thức phản tư sâu sắc về nhân tính. Khi làm người, Tây Môn Náo từng là địa chủ quyền uy, nhưng cũng đầy tham vọng và tàn nhẫn. Khi làm vật nuôi, ông phải nếm trải sự áp bức, đói khát, bị điều khiển và giết chóc. Sự đảo chiều vị thế ấy tạo nên một nghịch lý cay đắng: chỉ khi bị tước đoạt thân phận con người, nhân vật mới dần hiểu được nỗi đau của kẻ bị chà đạp.
Song hành với hành trình luân hồi của Tây Môn Náo là bức tranh sinh động về nông thôn Trung Quốc thời biến động. Từ cải cách ruộng đất, hợp tác hóa, Đại Nhảy Vọt cho đến Cách mạng Văn hóa, tất cả hiện lên không theo lối biên niên sử khô cứng mà qua đời sống thường nhật, qua bạo lực, đói nghèo, mê tín và cả những khoảnh khắc hài hước đen tối. Mạc Ngôn không né tránh sự tàn nhẫn của lịch sử, nhưng ông cũng không biến tiểu thuyết thành một bản cáo trạng đơn tuyến. Trong thế giới ấy, nạn nhân và thủ phạm nhiều khi hoán đổi vai trò cho nhau, còn đạo đức trở thành một khái niệm mong manh trước cơn lốc quyền lực.
Văn phong của Mạc Ngôn trong Sống Đọa Thác Đày vừa phóng túng vừa giàu nhục cảm, mang đậm hơi thở truyền khẩu và tinh thần tiểu thuyết chương hồi Trung Hoa. Những đoạn miêu tả thân xác, bản năng và dục vọng có thể gây sốc, nhưng chính sự trần trụi ấy làm nổi bật triết lý cốt lõi của tác phẩm: con người, suy cho cùng, không tách rời phần “con” trong chính mình. Sự sa đọa và cứu rỗi vì thế luôn song hành, không bao giờ tuyệt đối.
Không dễ đọc, cũng không chiều chuộng người đọc, Sống Đọa Thác Đày là một trải nghiệm văn chương nặng nề nhưng ám ảnh. Cuốn tiểu thuyết buộc người ta đối diện với câu hỏi về công lý, nghiệp báo và ý nghĩa của việc “được làm người” trong một thế giới nơi lịch sử có thể nghiền nát cá nhân không chút do dự. Chính chiều sâu tư tưởng ấy khiến tác phẩm này trở thành một trong những đỉnh cao quan trọng nhất trong sự nghiệp của Mạc Ngôn.
