Thời Gian Để Sống Và Thời Gian Để Chết của Erich Maria Remarque là một trong những tiểu thuyết chiến tranh ám ảnh và nhân bản nhất của văn học thế kỷ XX. Không miêu tả chiến tranh bằng giọng điệu anh hùng ca hay tuyên truyền, tác phẩm đặt con người cá nhân vào trung tâm của bi kịch lịch sử, nơi sự sống và cái chết không còn là những khái niệm trừu tượng mà hiện hữu trong từng khoảnh khắc mong manh của đời người.
Câu chuyện xoay quanh Ernst Graeber, một người lính Đức được nghỉ phép ngắn ngày từ mặt trận phía Đông trở về quê nhà giữa những năm cuối của Thế chiến II. Thành phố nơi anh từng lớn lên giờ chỉ còn là đống đổ nát, gia đình biệt tích, những giá trị quen thuộc tan vỡ theo bom đạn. Trong khoảng thời gian nghỉ phép hiếm hoi ấy, Graeber gặp Elisabeth, một cô gái trẻ cũng đang sống giữa mất mát và hoang tàn. Tình yêu nảy sinh không phải như một sự lãng mạn lý tưởng, mà như một phản xạ bản năng của con người trước vực thẳm hủy diệt: yêu để khẳng định mình còn sống, còn cảm xúc, còn là con người.
Remarque xây dựng tác phẩm bằng giọng văn điềm tĩnh, tiết chế nhưng đầy sức nặng. Ông không miêu tả những trận đánh hoành tráng, mà tập trung vào cảm giác trống rỗng, mệt mỏi, hoài nghi và sợ hãi của những con người bị cuốn vào guồng máy chiến tranh. Qua nhân vật Graeber, chiến tranh hiện ra như một cỗ máy phi lý, nơi người lính không còn tin vào khẩu hiệu, lý tưởng hay lời hứa nào, chỉ cố gắng tồn tại thêm một ngày, thêm một giờ.
Điểm đặc biệt của Thời Gian Để Sống Và Thời Gian Để Chết nằm ở cách tác giả đặt câu hỏi về đạo đức và trách nhiệm cá nhân. Graeber không phải kẻ tàn bạo, cũng không phải anh hùng; anh là một con người bình thường, vừa mang mặc cảm tội lỗi, vừa bất lực trước hoàn cảnh. Những suy tư của anh về sự tham gia thụ động vào cái ác, về ranh giới giữa tuân lệnh và nhân tính, tạo nên chiều sâu triết lý cho tác phẩm. Remarque không đưa ra phán xét đơn giản, mà để người đọc tự đối diện với những câu hỏi khó chịu nhưng cần thiết.
Tình yêu giữa Graeber và Elisabeth là khoảng sáng hiếm hoi trong không gian u tối của tiểu thuyết. Nó không xóa bỏ chiến tranh, không cứu rỗi thế giới, nhưng mang lại cho nhân vật cảm giác được sống đúng nghĩa, dù chỉ trong thời gian ngắn ngủi. Chính sự mong manh ấy khiến câu chuyện tình trở nên đau đớn và ám ảnh, bởi người đọc hiểu rằng cái chết luôn cận kề, và tương lai gần như không tồn tại.
Là một nhà văn từng trực tiếp trải qua chiến tranh, Erich Maria Remarque viết với sự thấu hiểu sâu sắc nỗi đau của con người trong thời loạn. Thời Gian Để Sống Và Thời Gian Để Chết không chỉ là một tiểu thuyết phản chiến, mà còn là bản cáo trạng lặng lẽ đối với mọi hình thức bạo lực nhân danh lý tưởng. Cuốn sách buộc người đọc chậm lại, suy nghĩ về giá trị của sự sống, về những lựa chọn cá nhân trong hoàn cảnh khắc nghiệt, và về cái giá mà nhân loại phải trả khi để chiến tranh chi phối số phận mình.
