Quê Nhà của Tô Hoài là một tác phẩm mang đậm chất hồi ức và tự sự, nơi nhà văn trở về với những tầng ký ức sâu lắng nhất của tuổi thơ, của làng quê Bắc Bộ trước và sau những biến động lớn của lịch sử. Không đặt nặng cốt truyện kịch tính hay những nút thắt gay cấn, cuốn sách chinh phục người đọc bằng giọng kể chậm rãi, giàu chi tiết, thấm đẫm tình người và không khí đời sống nông thôn truyền thống.
Trong Quê Nhà, Tô Hoài tái hiện một không gian làng quê quen thuộc với bờ tre, con ngõ nhỏ, cánh đồng, dòng sông, những phiên chợ quê và nhịp sống bình dị của người dân. Làng quê ấy không chỉ là bối cảnh địa lý, mà còn là một thế giới văn hóa hoàn chỉnh, nơi phong tục, tập quán, cách ứng xử và những mối quan hệ cộng đồng đan xen chặt chẽ. Qua từng trang viết, người đọc có thể cảm nhận rõ hơi thở của một làng quê Bắc Bộ xưa, vừa gần gũi, vừa mang nét trầm mặc của thời gian.
Điểm nổi bật của tác phẩm nằm ở cách Tô Hoài quan sát và miêu tả con người. Những nhân vật trong Quê Nhà phần lớn là những người dân bình thường: nông dân, trẻ con, người già, những kẻ lam lũ mưu sinh giữa cuộc sống nhiều thiếu thốn. Họ hiện lên với cả ưu điểm lẫn hạn chế, vừa chất phác, hiền lành, vừa có những toan tính nhỏ nhoi rất đời. Tô Hoài không lý tưởng hóa làng quê, cũng không né tránh những góc tối của đời sống nông thôn, mà chọn cách nhìn thẳng, nhìn thật, bằng sự cảm thông sâu sắc.
Văn phong của Tô Hoài trong Quê Nhà giàu chất tả thực nhưng vẫn thấm đẫm chất trữ tình. Những chi tiết tưởng chừng vụn vặt như tiếng gà gáy sáng, mùi rơm rạ, cơn mưa đầu mùa hay buổi chiều làng bảng lảng khói lam đều được khắc họa tinh tế, gợi cảm. Chính những chi tiết ấy tạo nên sức nặng cảm xúc cho tác phẩm, khiến ký ức cá nhân của nhà văn trở thành ký ức chung của nhiều thế hệ độc giả từng gắn bó với làng quê.
Không chỉ là câu chuyện về một miền đất cụ thể, Quê Nhà còn phản ánh những biến chuyển xã hội âm thầm nhưng sâu sắc. Qua dòng hồi tưởng, người đọc thấy được sự đổi thay của làng quê dưới tác động của thời cuộc, của chiến tranh, của những thay đổi trong cách sống và suy nghĩ của con người. Sự mất mát, đứt gãy và cả những nỗ lực gìn giữ những giá trị cũ hiện lên nhẹ nhàng mà day dứt.
Với Quê Nhà, Tô Hoài không chỉ kể về nơi chốn ông sinh ra và lớn lên, mà còn gửi gắm một tình yêu bền bỉ dành cho cội nguồn. Cuốn sách như một lời nhắc nhở về giá trị của ký ức, của quê hương trong hành trình hình thành nhân cách con người. Đối với độc giả yêu văn học Việt Nam, đặc biệt là những ai quan tâm đến đời sống nông thôn và văn hóa truyền thống, Quê Nhà là một tác phẩm giàu chiều sâu, đọc chậm rãi nhưng để lại dư âm lâu dài.
