Một Đứa Con Đã Khôn Ngoan của Nguyễn Công Hoan là truyện ngắn tiêu biểu cho giọng văn trào phúng sắc lạnh, thâm thúy của một cây bút hiện thực phê phán bậc thầy trong văn học Việt Nam giai đoạn trước Cách mạng. Tác phẩm ngắn gọn nhưng cô đặc, dựng lên một bi kịch đạo đức được che đậy bằng lớp vỏ “khôn ngoan”, thứ khôn ngoan rất đời, rất thực dụng, và cũng rất đau xót.
Câu chuyện xoay quanh một gia đình nghèo, nơi người cha ốm yếu, bất lực trước cuộc sống thiếu thốn, còn đứa con thì sớm “trưởng thành” theo cách mà xã hội đương thời coi là khôn khéo. Cái “khôn ngoan” ấy không đến từ học vấn hay đạo lý, mà từ sự tính toán lạnh lùng để sinh tồn trong một môi trường mà đồng tiền và địa vị quyết định tất cả. Đứa con biết nhìn mặt người, biết lựa thời thế, biết cúi đầu đúng lúc và quay lưng đúng chỗ, kể cả với chính người ruột thịt của mình.
Nhân vật trung tâm – đứa con – được Nguyễn Công Hoan khắc họa bằng một lối viết vừa khách quan vừa mỉa mai. Cậu không phải kẻ ác theo nghĩa thông thường, không làm điều gì quá ghê gớm hay tội lỗi hiển hiện. Nhưng chính sự “biết điều”, “biết tính toán”, “biết lo cho tương lai” của cậu lại trở thành nhát dao cắt đứt những giá trị đạo đức căn bản nhất: lòng hiếu thảo, sự chân thành, tình cảm gia đình. Trong thế giới ấy, tình thân trở thành gánh nặng, còn đạo lý bị quy đổi thành lợi – hại.
Người cha trong truyện là hình ảnh của lớp người cũ, nghèo khổ, lạc hậu, sống dựa vào những chuẩn mực đạo đức truyền thống. Ông yêu con, tin con, nhưng lại hoàn toàn bất lực trước sự “khôn ngoan” kiểu mới mà chính xã hội đã nhào nặn nên. Sự đối lập giữa hai thế hệ không chỉ là xung đột gia đình, mà là xung đột giữa đạo lý và thực dụng, giữa lòng người và cơ chế xã hội phi nhân.
Điểm sắc sảo của Một Đứa Con Đã Khôn Ngoan nằm ở chỗ Nguyễn Công Hoan không lên án trực diện. Ông để câu chuyện tự vận hành, để hành vi của nhân vật tự phơi bày bản chất. Tiếng cười bật ra trong truyện là tiếng cười chua chát, bởi đằng sau sự “khôn ngoan” ấy là một thất bại đạo đức sâu sắc của con người trong xã hội nửa thực dân, nửa phong kiến.
Với dung lượng ngắn nhưng sức nặng tư tưởng lớn, Một Đứa Con Đã Khôn Ngoan cho thấy tài năng bậc thầy của Nguyễn Công Hoan trong việc biến những mẩu đời nhỏ bé thành lời phê phán sâu cay. Tác phẩm không chỉ phản ánh một hoàn cảnh cụ thể, mà còn gợi ra câu hỏi nhức nhối về cái giá của sự khôn ngoan khi con người buộc phải đánh đổi nhân tính để tồn tại.
