Tôi Là Con Mèo của Natsume Soseki là một tác phẩm đặc biệt trong văn học Nhật Bản hiện đại, vừa mang dáng dấp tiểu thuyết châm biếm, vừa là bức tranh tinh tế về xã hội Nhật Bản trong giai đoạn chuyển mình mạnh mẽ cuối thời Minh Trị. Ngay từ nhan đề, cuốn sách đã gợi ra một điểm nhìn khác thường: câu chuyện về con người và xã hội được kể qua con mắt của một con mèo vô danh, không chủ, không địa vị, đứng ở rìa trật tự xã hội nhưng lại quan sát rất rõ những trò đời diễn ra trước mắt.
Nhân vật “tôi” – con mèo – sống trong nhà một thầy giáo trung học tên Kushami, một trí thức nghèo, vụng về và đầy mâu thuẫn. Từ vị trí của một sinh vật bị coi là thấp kém, con mèo có quyền quan sát mà không bị để ý, lắng nghe những cuộc trò chuyện tưởng như vô hại, và âm thầm phán xét thế giới loài người bằng sự thông minh, mỉa mai và đôi khi lạnh lùng. Chính góc nhìn ấy giúp Natsume Soseki phơi bày những thói tật, sự phù phiếm và bất an của tầng lớp trí thức Nhật Bản trong quá trình Tây phương hóa.
Điểm nổi bật của Tôi Là Con Mèo nằm ở giọng điệu châm biếm sắc sảo nhưng không cay nghiệt. Con mèo không gào thét phê phán, cũng không đứng trên cao đạo đức để lên án con người, mà quan sát với một khoảng cách vừa đủ để thấy rõ sự lố bịch trong những cuộc tranh luận triết học rỗng tuếch, những mộng tưởng danh vọng, và cả sự bất lực của con người trước những thay đổi xã hội vượt quá tầm kiểm soát. Qua đó, cuốn sách trở thành tấm gương phản chiếu một xã hội đang loay hoay tìm bản sắc giữa truyền thống và hiện đại.
Natsume Soseki đặc biệt thành công trong việc khắc họa tầng lớp trí thức – những người mang trong mình tri thức mới, nhưng lại thiếu nền tảng tinh thần vững chắc để đối diện với thời đại. Thầy giáo Kushami và bạn bè ông tranh luận về triết học, văn chương, khoa học phương Tây, nhưng những cuộc đối thoại ấy thường kết thúc trong sự lạc lõng, tự mãn hoặc bất lực. Dưới cái nhìn của con mèo, trí thức không hiện lên như người dẫn đường xã hội, mà như những cá nhân cô độc, vừa khinh thường đám đông, vừa sợ hãi bị bỏ lại phía sau.
Văn phong của Tôi Là Con Mèo mang đậm dấu ấn trí tuệ và hài hước. Soseki sử dụng ngôn ngữ linh hoạt, nhiều tầng nghĩa, kết hợp giữa lối kể tự nhiên và những đoạn suy tưởng dài, giàu tính triết lý. Nhịp điệu tác phẩm không gấp gáp, mà chậm rãi, đôi khi lan man, đúng với tinh thần quan sát và suy ngẫm của nhân vật kể chuyện. Chính sự “không vội vàng” này tạo nên sức hấp dẫn riêng, khiến người đọc dần bị cuốn vào thế giới tư duy của con mèo.
Vượt lên trên câu chuyện châm biếm xã hội, Tôi Là Con Mèo còn là tác phẩm đặt ra vấn đề sâu xa về cái tôi, về sự tự ý thức và nỗi cô đơn của con người hiện đại. Con mèo, dù thông minh và sắc sảo, cuối cùng vẫn là kẻ ngoài lề, không thực sự thuộc về thế giới loài người. Qua hình ảnh ấy, Natsume Soseki gợi ra cảm giác xa lạ ngay trong chính xã hội mình đang sống – một cảm giác rất hiện đại, rất quen thuộc với con người thời nay.
Tôi Là Con Mèo vì thế không chỉ là một tác phẩm văn học hài hước, mà là cuốn sách giàu chiều sâu tư tưởng, giúp người đọc hiểu hơn về xã hội Nhật Bản đầu thế kỷ XX, đồng thời soi chiếu lại chính mình trong những mâu thuẫn, hoang mang và khát vọng của đời sống hiện đại.
