Khúc Nhạc Mê Ly của Lev Tolstoy là một truyện vừa đặc biệt trong sự nghiệp văn chương của đại văn hào Nga, nơi ông đẩy những suy tư đạo đức, triết học và tâm lý con người đến ranh giới gay gắt nhất. Tác phẩm xoay quanh câu chuyện được kể lại qua lời của Pozdnyshev, một người đàn ông trung niên mang trong mình nỗi ám ảnh dữ dội về hôn nhân, dục vọng và sự phản bội. Từ một cuộc trò chuyện tình cờ trên chuyến tàu, câu chuyện mở ra như một bản tự thú lạnh lùng, phơi bày những tầng sâu tăm tối trong tâm hồn con người.
Trung tâm của Khúc Nhạc Mê Ly là bi kịch hôn nhân. Tolstoy không mô tả hôn nhân như nơi trú ngụ của tình yêu lý tưởng, mà như một mối quan hệ đầy xung đột, hiểu lầm và chiếm hữu. Pozdnyshev nhìn lại cuộc đời vợ chồng của mình với con mắt cay đắng, nơi ghen tuông dần dần biến thành nỗi ám ảnh hủy diệt. Âm nhạc, cụ thể là bản sonata của Beethoven, trở thành chất xúc tác khiến những cảm xúc bị kìm nén bùng nổ, đẩy câu chuyện đến cao trào bi thảm. Trong cách xây dựng này, Tolstoy cho thấy nghệ thuật không chỉ là cái đẹp thuần khiết, mà còn có thể khơi dậy những xung năng sâu kín và nguy hiểm nhất.
Một trong những điểm gây tranh luận mạnh mẽ của tác phẩm là quan niệm khắt khe của Tolstoy về tình dục và đạo đức. Qua lời nhân vật, ông phê phán xã hội hiện đại đương thời vì đã dung túng cho dục vọng, biến hôn nhân thành sự hợp pháp hóa ham muốn thể xác hơn là sự gắn kết tinh thần. Những suy nghĩ này khiến Khúc Nhạc Mê Ly từng bị xem là cực đoan, thậm chí gây sốc, nhưng đồng thời cũng buộc người đọc phải đối diện với những câu hỏi khó né tránh: ranh giới giữa tình yêu và chiếm hữu nằm ở đâu, giữa đam mê và bạo lực mong manh đến mức nào, và liệu con người có thực sự làm chủ được những cảm xúc sâu kín của mình.
Về mặt nghệ thuật, tác phẩm mang đậm phong cách Tolstoy giai đoạn sau: ít chú trọng cốt truyện phức tạp, tập trung vào độc thoại nội tâm và lập luận đạo đức. Văn phong dồn dập, nhiều đoạn như một bài luận triết học xen lẫn tự sự, tạo cảm giác nặng nề nhưng ám ảnh. Nhân vật Pozdnyshev không được xây dựng để gây cảm thông hoàn toàn; ông vừa là nạn nhân của xã hội và chính mình, vừa là kẻ mang tư tưởng cực đoan và đầy mâu thuẫn. Chính sự nhập nhằng ấy khiến tác phẩm không dễ đọc, nhưng lại có sức bám dai dẳng trong tâm trí người đọc.
Khúc Nhạc Mê Ly không phải là một câu chuyện để thưởng thức nhẹ nhàng, mà là một trải nghiệm đọc mang tính đối diện. Tolstoy không đưa ra lời giải hay sự an ủi, ông buộc người đọc soi chiếu vào những mặt tối của tình yêu, hôn nhân và bản năng con người. Với những ai quan tâm đến văn học Nga, triết học đạo đức và những tác phẩm đặt ra câu hỏi hơn là trả lời, đây là một văn bản ngắn nhưng có sức nặng tư tưởng đặc biệt.
